CHẶNG CUỐI CỦA CON ĐƯỜNG TĂNG TRƯỞNG KHÔNG GIỚI HẠN: KHI MỘT ĐẾ CHẾ VAY MƯỢN ĐANG RUNG LẮC (Patreon)

Một ĐIỀU GÌ ĐÓ RẤT LỚN đang sắp xảy ra — và tất cả chúng ta đều đang cảm nhận được. Thị trường đang diễn biến kỳ lạ. Cả hệ thống đều căng thẳng. Chuỗi cung ứng hàng hóa, tình trạng lạm phát, tranh chấp địa chính trị… tất cả đều đang mất cân bằng.

Và không chỉ là nền kinh tế. Cả hành tinh này cũng đang phản kháng. Những đợt nắng nóng, cháy rừng, lũ lụt, bão tố, lạnh giá... luân phiên xảy ra, gia tăng về cường độ từ năm này sang năm kia, chuyển đổi theo mùa giữa Bắc Bán Cầu và Nam Bán Cầu.

Cả nhân loại chơi vơi ở bờ rìa của một thế giới mà họ không còn hoàn toàn tin tưởng – cả nhân sinh chủ quan lẫn thế giới tự nhiên khách quan. Và có lẽ đúng thế. Cảm giác đó không phải là hoang tưởng. Đó là nhận thức về SỤP ĐỔ.

Ngày 11/3/2025, chỉ số S&P 500 chính thức ghi nhận ngày tồi tệ nhất kể từ năm 2022, xóa sạch 1,4 nghìn tỷ USD vốn hóa thị trường.

Thị trường tiền số đã mất đi 1,3 nghìn tỷ USD vốn hóa thị trường kể từ mức cao nhất mọi thời đại vào ngày 16/12/2024. Mức giảm đó tương đương -33% trong 3 tháng, hay trung bình xóa sổ một giá trị -15,5 tỷ USD MỖI NGÀY trong 84 ngày liên tục. Đây là đợt sụt giảm vốn hóa thị trường lớn nhất lịch sử tiền số trong vòng 3 tháng. Trên thực tế, thị trường tiền số hiện có giá trị thấp nhất kể từ ngày 6/11/2024. Liệu thị trường tiền điện tử sẽ bắt đầu ngủ đông từ năm 2025?

Trong một khoảnh khắc của ngày 11/3/2025, giá trị của đồng Bitcoin chính thức giảm xuống dưới mức 77.000 USD lần đầu tiên kể từ ngày 10/11/2024. Với mốc ghi nhận đó, Bitcoin hiện đã giảm -30% giá trị so với mức cao nhất mọi thời đại của đồng tiền số đứng đầu danh sách crypto-currency này.

Thậm chí đồng tiền số Ethereum đã giảm HƠN -50% giá trị kể từ ngày 18/12/2025 và phải giao dịch dưới mức 2.000 USD/đồng.

Tính đến đầu ngày 12/3/2025, tổng cộng -5,5 NGHÌN TỶ USD đã bị xóa sổ khỏi giá trị vốn hóa S&P 500 và thị trường tiền số. Chúng ta đang chứng kiến một sự thay đổi quá đột ngột về mặt tài chính toàn cầu kể từ năm 2020. Lý do nào đã khiến điều đó xảy ra? Hãy cùng nhìn lại tiến trình dẫn đến sự sụp đổ đột ngột này – như là một dấu hiệu cho nhiều đợt sụp đổ lớn hơn trong tương lai.

Hãy bắt đầu với dòng thời gian của diễn biến này:

👉 Từ giữa năm 2024, thị trường tài chính toàn cầu đã ý thức về một cuộc chiến thương mại đang chuẩn bị bắt đầu, dù tổng thống nào chuẩn bị đắc cứ đi nữa. Cuộc chiến ủy nhiệm giằng co tại Ukraine và Trung Đông giữa Mỹ - Tây Âu với khối Nga – Trung là biểu hiện địa chính trị rõ nét chỉ báo điều phải đến. Chiến tranh bằng vũ khí ngoài chiến trường chỉ là một khía cạnh nhỏ biểu thị toàn diện các xung đột lợi ích sâu sắc về mặt kinh tế và quyền lực. Điều gì đến, ắt sẽ phải xảy ra.

👉 Vào tháng 12/2024, với sự đắc cử của Donald Trump sẽ trở thành tổng thống thứ 45 của Hoa Kỳ, các mối đe dọa thuế quan gia tăng, và sau đó chúng ta đã chứng kiến nhiều mức gia tăng cao kỷ lục của các mã chứng khoán trên thị trường S&P 500. Lúc này, giới đầu cơ tài chính vẫn vòn hy vọng kiếm lời trên xu hướng đầu tư vào các ngành công nghiệp Mỹ, cũng như tin rằng Mỹ sẽ thắng trong cuộc chiến thương mại trước các đối thủ. Ngay cả sau khi cuộc chiến thương mại chính thức bắt đầu vào ngày 1/2/2025, chúng ta vẫn thấy NHIỀU mức tăng cao kỷ lục đầu cơ hơn vào các mã chứng khoán trên S&P 500.

👉 Kể từ ngày 20/2 cho đến ngày 12/3/2025, S&P 500 đã mất tới -4,5 NGHÌN TỶ USD giá trị vốn hóa thị trường, tương đương với khoảng ~350 tỷ USD giá trị vốn hóa bị xóa sạch mỗi ngày trong 13 ngày liên tiếp. Thị trường chứng khoán Nasdaq hiện chỉ còn cách khoảng 8% để bước vào đợt ngủ Đông lần đầu tiên kể từ năm 2022. Điều gì đã làm giới đầu cơ thay đổi quyết định nhanh chóng đến như vậy?

👉 Vào ngày 9/2/2025, giới đầu tư đã nâng cao giá trị mua đi bán lại ngắn hạn LỚN NHẤT LỊCH SỬ của đồng tiền số Ethereum. Đó là vì các nhà đầu tư cá nhân đổ xô vào tiền số với hy vọng về một Kho Dự trữ Chiến lược Tiền số sẽ được thành lập tại Mỹ. Nhưng cho đến ngày 12/3/2025, tiền số đã mất hơn 1 nghìn tỷ USD ngay cả khi hầu hết các lời hứa tích cực của Donald Trump về chấn hưng và chống lưng lĩnh vực tiền số đã thành hiện thực.

Hãy nhìn vào tất cả các điểm phát triển tích cực của tiền số đã xảy ra trong 2 tháng qua. Và chúng có cùng một điểm chung là giới đầu cơ sẽ canh thời điểm bán ra khi có “tin tốt đối với tiền số” xuất hiện, với hy vọng kiếm chác mức chênh lệch giá trị so với lúc mua vào. Điều đó cho thấy ngay cả họ cũng không đặt niềm tin hoàn toàn vào tiền số vì hiểu được sự bấp bênh của khủng hoảng kinh tế thực đang diễn ra ngầm bên dưới hệ thống tài chính toàn cầu. Và khi Mỹ công bố Kho Dự trữ Chiến lược Bitcoin, tự nhiên ai cũng đổ xô ra bán và khiến đồng tiền số này sập giá thảm hại. Tâm lý lo sợ đã có sẵn trong não của giới tài chính, chỉ đợi thời cơ thì bùng phát và lan ra như dịch bệnh.

👉 Cuộc chiến thương mại thực ra chỉ là vật tế thần. Lý do thực sự đằng sau sự sụt giảm đột ngột của thị trường tài chính Mỹ và toàn cầu chính là thay đổi đột ngột trong cảm nhận rủi ro của giới đầu cơ. Họ đã chuyển từ trạng thái "Tham lam Cực độ" sang "Sợ hãi Cực độ" chỉ trong vòng vài ngày. Tâm trạng quyết định đặt lệnh đầu tư đã trở nên quá cực đoan, khiến họ nhanh chóng xoay chuyển xu hướng theo chiều ngược lại. Chỉ số Fear & Greed (Sợ hãi & Tham lam) trong đầu tư tiền số và cổ phiếu đã chạm mức thấp nhất trong tháng này (mức 14 vào ngày 10/3/2025), kể từ lần thị trường ngủ Đông vào năm 2022.

Năm ngoái (2024), đầu cơ vào tiền số đạt mức Tham lam Cực độ 92+, nhưng hiện nay đã đảo ngược hoàn toàn xuống còn 17. Tâm lý là yếu tố quyết định cuối cùng của giá trị đầu cơ trong BẤT KỲ thị trường nào, bất chấp tác động khác của các yếu tố tài chính cơ bản.

Khi tâm lý thay đổi quá nhanh, dòng tiền rút ra đạt mức cao kỷ lục và gây ra "xu hướng sụp đổ nhanh chóng" như chúng ta đã chứng kiến. Trong tuần cuối cùng của tháng 2/2025, các quỹ dự trữ tiền số ghi nhận dòng tiền rút ra kỷ lục 2,6 TỶ USD trong vòng một tuần. Con số này cao hơn khoảng ~500 triệu USD so với kỷ lục trước đó được thiết lập vào năm 2024.

Vào đầu tháng 3/2025, các quỹ vốn hóa nhỏ của Mỹ đã chứng kiến 3,5 tỷ USD dòng tiền rút ra, mức cao nhất kể từ ngày 18/12/2024. Các quỹ vốn hóa trung bình ghi nhận 2,1 tỷ USD dòng tiền rút ra. Các quỹ đầu tư chuyên ngành công nghiệp chứng kiến 4,5 tỷ USD dòng tiền rút ra, trong đó riêng ngành công nghệ Mỹ đã mất 1,9 tỷ USD. Có lẽ sự kiện này là do phía Trung Quốc đã công bố nhiều đột phá về công nghệ AI và máy tính lượng tử, cũng như lò phản ứng hạt nhân Thorium với trữ lượng tài nguyên khổng lồ ở vùng Nội Mông. Một lần nữa, chính tâm lý lo sợ sụp đổ đã quyết định đáng kể vị thế đầu tư tại một thị trường kinh tế. Tâm lý là yếu tố QUYẾT ĐỊNH cuối cùng giá trị của các nền tảng tài chính. Thị trường không sụp đổ mà không có lý do, thanh khoản đang biến mất, và nỗi sợ hãi đang chiếm lĩnh các cá thể hoạt động trong đó. Và khả năng thanh khoản là câu trả lời cho hầu hết các vấn đề hiện tại.

Như vậy, điều gì đang khiến giới đầu tư Mỹ lung lay và cảm nhận sự bấp bênh của toàn bộ hệ thống? Điều gì đã khiến họ lo sợ và bỏ chạy trong ngày 12/3/2025?

ĐẾ CHẾ NỢ NẦN ĐANG RUNG LẮC – LÃI SUẤT TĂNG VỌT SẼ PHÁ VỠ MỘT HỆ THỐNG TỪ BÊN TRONG

Hoa Kỳ đang ở bên bờ vực thẳm kinh tế, và dường như không ai trong số những người có trách nhiệm tỏ ra đặc biệt lo lắng. Chắc chắn, các chính trị gia nước này luôn bàn bạc nhiều về trách nhiệm đối với lĩnh vực kiểm soát tài chính, nhưng khi đến lúc phải hành động, thì họ chỉ nhún vai, đá quả bóng đi chỗ khác, trấn an người dân rằng mọi thứ đều đang nằm trong tầm kiểm soát. Tình hình thực tế không phải như vậy. Nếu đào sâu vào hệ thống, thì các bạn sẽ trông thấy các con số thật đáng kinh ngạc.

Khoản nợ quốc gia của Hoa Kỳ đang tiến tới mức 37 nghìn tỷ đô la, và chi phí để trả lãi — chỉ riêng việc trả lãi — đã vượt qua mốc 1 nghìn tỷ đô la trong năm 2024. Và đó không phải là việc chi tiêu cho cơ sở hạ tầng, giáo dục hay chăm sóc sức khỏe. Đó chỉ là hóa đơn cho những khoản chi tiêu đã xảy ra trong quá khứ.

Và không giống như những thập kỷ trước, vấn đề là Hoa Kỳ sẽ không thể giải quyết điều này bằng cách thoải mái in thêm tiền. Những nỗ lực tuyệt vọng của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (FED) để kiềm chế lạm phát đã đẩy lãi suất lên đến mức chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ qua, và khi các khoản nợ cũ với lãi suất thấp được chuyển thành các nghĩa vụ trả lãi mới với lãi suất cao hơn, áp lực sẽ chỉ ngày càng gia tăng.

Trong nhiều năm, Hoa Kỳ đã tận hưởng đặc quyền “tự vay nợ chính mình” với mức lãi suất cực thấp. Giới đầu tư toàn cầu từng xem trái phiếu kho bạc Hoa Kỳ là khoản đầu tư an toàn nhất trên thế giới (nghĩa là "không có rủi ro"), và điều đó cho phép Washington chi tiêu tự do mà không phải gánh chịu hậu quả ngay lập tức. Nhưng tình hình đó đang thay đổi nhanh chóng.

Kỷ nguyên của "tiền miễn phí" đã kết thúc, và thực tế việc phải trả lãi thực trên một khoản nợ khổng lồ không tưởng đang dần hiện ra trước mắt. Khoản nợ, từng được xem là một con số trừu tượng với ít hậu quả trên thực tế, giờ đây đã trở thành một gọng kìm kinh tế. Đó là vì bốn nguyên nhân chính:

1️⃣Một là do những khủng hoảng về thiên tai - khí hậu – dịch bệnh đã và đang dồn dập kéo tới, với chi phí thiệt hại ngày càng tăng vọt. Cấu trúc hạ tầng và cơ cấu kinh tế cũ không đủ để đương đầu với những thay đổi môi trường mới, ngày càng khắc nghiệt và cực đoan hơn. Sự chuyển đổi từ hạ tầng cũ sang hạ tầng mới đòi hỏi tư duy và ý chí rất lớn, mà Hoa Kỳ thì không có đủ các điều kiện đó do họ đã quá cởi mở với kiểu tự do dân chủ cá thể manh mún và không tôn trọng lợi ích chung để sống còn.

2️⃣Hai là thế giới đang bước vào một kỷ nguyên địa chính trị đa cực, nơi một vài quốc gia (hay thậm chí xuất hiện một khối liên kết các quốc gia) nắm giữ khối tài nguyên – nhiên liệu và nguồn lao động tốt đã lên kế hoạch tách ra khỏi tầm ảnh hưởng của Mỹ và phương Tây, đòi hỏi một số quyền lực tài chính nhất định, và quyết định đề ra luật chơi riêng. Họ muốn lật đổ quyền thống trị của đồng Đô La đang gắn liền với dầu mỏ và các nguồn tài nguyên khoáng sản khác. Họ có nguồn nhân lực lớn để cung ứng lao động giá rẻ. Họ cũng bắt đầu vượt lên về mặt trình độ công nghệ. Ấn Độ với thung lũng Silicon thứ hai tại Hyderabad và Bangaluru chẳng hạn. Trung Quốc với sự kiện trình làng siêu máy tính lượng tử, công nghệ AI cấp cao DeepSeek – Manus, và hệ thống lò phản ứng hạt nhân Thorium với trữ lượng mỏ tại vùng Nội Mông đủ để dùng trong 60.000 năm.

3️⃣Ba là tỷ lệ lạm phát, giá trị đồng bản vị cao và kỳ vọng về thanh toán chi phí do nhận thức sai về tầm mức công sức lao động tại Mỹ đang khiến chi phí sản xuất cao hơn so với mặt bằng chung của các quốc gia đang phát triển khác. Kỳ vọng về mức lương cũng phải theo đuổi mặt bằng giá đang tăng vọt trong nhiều lĩnh vực, ví dụ như bất động sản (do tình trạng bong bóng đầu cơ đẩy lên cao) và thiếu hụt năng lượng.

4️⃣Và phần tồi tệ nhất chính là không người Mỹ nào sẵn sàng chấp nhận lùi bước và hạ thấp kỳ vọng trước khủng hoảng. Họ luôn muốn nhận được trợ cấp, bảo đảm an sinh xã hội, in tiền để chi tiêu không giới hạn, cũng như xây dựng toàn bộ nền kinh tế của mình dựa trên nợ giá rẻ — bao gồm các tập doàn, người tiêu dùng và cả chính phủ. Giờ đây, với chi phí nợ nần tăng cao và hệ thống tín dụng đánh mất chỗ dựa truyền thống về mặt năng lượng và công nghệ, người Mỹ đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng ở tầm mức mà sẽ khiến cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 trông giống như một cọng lông so với quả tạ. Nguy cơ sụp đổ vì nợ không phải sẽ đến — mà nó đã đang xảy ra rồi. Chúng ta chỉ đang chờ đợi và ghi nhận đầy đủ các tác động cùng hậu quả nghiêm trọng. Thời gian đang dần cạn, và chẳng bao lâu nữa, không có bất kỳ chiêu trò chính trị nào có thể che giấu được điều đó.

Với những lý do ở trên, cơn ác mộng lãi suất chỉ mới bắt đầu. Cục Dự trữ Liên bang Mỹ FED đã thất bại trong việc giữ cho nền kinh tế ổn định. Trong nhiều năm, FED hoạt động với ảo tưởng rằng họ có thể thao túng lãi suất theo ý muốn, điều chỉnh nền kinh tế như một cỗ máy biết vâng lời. Nhưng các sự kiện trong vài năm qua, thói kiêu ngạo và chủ nghĩa bá quyền quá mức đã đẩy đến tình huống phá vỡ huyền thoại đó. Nền kinh tế Hoa Kỳ hiện đang bị mắc kẹt trong một vòng luẩn quẩn của chi phí nợ công tăng cao, cùng với giá trị thực thụt lùi của sản xuất hàng hóa, trình độ công nghệ, và chi phí năng lượng tăng vọt đã khiến FED không có lối thoát nào, ngoại trừ phải mạnh tay cải tổ, chấp nhận chịu đau đớn nghiêm trọng về mặt kinh tế.

Bài toán rất đơn giản, nhưng tàn khốc. Tính đến năm tài khóa 2024, chính phủ Hoa Kỳ đã phải trả hơn 1 nghìn tỷ đô la tiền lãi — một con số lớn đến mức hầu hết mọi người không thể hình dung được. Nhưng hãy đặt nó vào bối cảnh cụ thể hơn: đó là con số còn nhiều hơn cả số tiền mà quốc gia này phải chi cho quốc phòng, nhiều hơn toàn bộ ngân sách Medicare (hiện đã bị hủy bỏ), và đang nhanh chóng tiến tới mức gần bằng toàn bộ ngân sách An sinh Xã hội (social security). Khi gánh nặng này gia tăng, chính phủ Mỹ sẽ buộc phải tăng thuế, cắt giảm chi tiêu hoặc tiếp tục vay mượn với mức độ ngày càng đuối sức vì không thể thanh toán hay đảm đương được sức ép ngày càng lớn — không có lựa chọn nào trong số đó sẽ dẫn đến một kết thúc có hậu cho người Mỹ.

Cơn ác mộng thực sự đối với FED không chỉ là tổng giá trị đắt đỏ của khoản nợ, mà còn là việc phần lớn số nợ đó có đặc tính của nợ ngắn hạn. Không giống như một chủ sở hữu bất động sản có thể khóa lãi suất thế chấp cố định trong vòng 30 năm, chính phủ Hoa Kỳ phải liên tục tái cấp vốn khi các trái phiếu cũ đến thời điểm đáo hạn. Điều đó có nghĩa là mỗi khi lãi suất tăng, ngày càng nhiều nợ công được chuyển sang mức lãi suất cao hơn. Nếu mức lãi suất gần bằng 0, thì điều này còn có thể kiểm soát được. Nhưng giờ đây, với mức lãi suất lần đầu tiên vượt quá 5% trong nhiều thập kỷ, chi phí vay mượn đang tăng vọt. FED không thể cắt giảm lãi suất mà không làm bùng nổ lạm phát, và họ cũng không thể giữ lãi suất cao mà không tiến đến bóp nghẹt nền kinh tế. Đó là một cái bẫy do chính họ tự tạo ra cho mình, và không có lối thoát dễ dàng, trừ khi Hoa Kỳ phải giữ được thế độc quyền tiền tệ và tài chính mãi mãi – nghĩa là chuyển số nợ sang các quốc gia khác dưới dạng nắm giữ ưu thế thương mại (hủy diệt những chênh lệch cán cân xuất nhập khẩu mất cân bằng), giữ vững đồng Petro-Dollar, và xuất khẩu nợ bằng khai thác tài nguyên – sức lao động giá rẻ dựa trên nền công nghệ tiên tiến độc quyền.

1 nghìn tỷ đô la tiền lãi cũng chưa phải không phải là phần tồi tệ nhất. Dù con số đó có gây sốc đến thế nào, thì nó vẫn nhẹ nhàng hơn, dễ chịu hơn điều mà tất cả mọi quốc gia trên toàn cầu đều phải cùng đối mặt. Đại dịch COVID-19 đã kích hoạt một cuộc đóng cửa kinh tế trên toàn cầu. Bên cạnh đó là sự tăng vọt của các chi phí thiệt hại do thảm họa khí hậu xảy ra liên miên khắp thế giới. Các chính phủ đều đã tung ra hàng nghìn tỷ đô la kích thích nền tài chính của riêng quốc gia mình. Nạn lạm phát xảy ra ở khắp mọi nơi. Các ngân hàng trung ương đều có thời kỳ tăng lãi suất chóng mặt để đối phó. Hoa Kỳ không phải là ngoại lệ. Lãi suất cao là vấn đề của toàn cầu, đồng nghĩa với việc giá trị của đồng đô la vẫn mạnh và việc vay mượn vẫn khả thi. Nhưng điều đó sắp thay đổi. Phần còn lại của thế giới đang dần ổn định trong khi Hoa Kỳ vẫn mắc kẹt trong vũng lầy kinh tế do chính mình tạo ra. Thế giới tiến lên trong khi Hoa Kỳ chìm trong nợ. Các quốc gia khác đã bắt đầu lên kế hoạch thoát khỏi tình trạng này. Châu Âu dự định sẽ hạ lãi suất. Nhật Bản, nơi đã luôn cố gắng duy trì lãi suất gần bằng 0 trong nhiều thập kỷ, đã tránh được phần tồi tệ nhất của cuộc khủng hoảng vừa qua. Các thị trường mới nổi đang thắt chặt chi tiêu tài chính. Thậm chí đến Trung Quốc cũng không chỉ đang thắt chặt chính sách tiền tệ, mà còn bảo vệ nguồn sống của họ thông qua việc xây dựng những con đập khổng lồ để kiểm soát nguồn nước và thiết lập các tòa nhà nuôi heo lấy thịt chuyên dụng. Họ hiểu điều gì đang xảy đến. Làn sóng toàn cầu đang thay đổi, còn Hoa Kỳ bị bỏ lại phía sau.

Điều gì sẽ xảy ra khi phần còn lại của thế giới tiến lên, còn Mỹ vẫn bị mắc kẹt dưới gánh nặng nợ nần của chính mình? Các nhà đầu tư sẽ bắt đầu tìm kiếm nơi khác. Với mỗi lần tăng lãi suất, chi phí vay mượn sẽ trở nên đắt đỏ hơn, làm nản lòng cả giới đầu tư trong nước và nước ngoài. Huyền thoại từ lâu nay cho rằng nền kinh tế Hoa Kỳ là bất khả xâm phạm đang nhanh chóng tan biến. Trái phiếu kho bạc Hoa Kỳ từng là tiêu chuẩn vàng của các khoản đầu tư không phải chịu nhiều rủi ro, thì giờ đây, chúng đã bắt đầu được giới đầu tư nước ngoài đề cập đến với một số lượng rủi ro đáng lo ngại. Và khi niềm tin bị xói mòn, mức lãi suất sẽ còn phải tăng cao hơn nữa với hy vọng bù đắp được mất mát. Đó là một vòng lặp phản hồi của tiến trình hủy diệt kinh tế mà dường như không ai ở Washington sẵn sàng — hoặc có khả năng — ngăn chặn được.

Và đây mới chỉ là điểm khởi đầu. Khi các hóa đơn bắt đầu chất đống, thì đánh giá tín nhiệm sẽ làm công việc của nó. Khi doanh thu thuế không đủ, và chính phủ phải đối mặt với quyết định tuyệt vọng về việc chỗ nào sẽ được thanh toán và chỗ nào không, thì sẽ không còn giải pháp dễ dàng nào nữa. Chỉ còn lại hậu quả mà thôi. Sự hạ cấp tín nhiệm sẽ thay đổi mọi thứ trên đường đi của nó – giống hệt các đế quốc đã sụp đổ trong quá khứ. Mọi đế chế từng thống trị nhờ sức mạnh tài chính đều sụp đổ theo cùng một cách: bành trướng mở rộng quá mức cho đến khi chi phí duy trì quyền lực trở nên không bền vững. Người La Mã làm mất giá đồng tiền của họ cho đến khi nó trở nên vô giá trị. Người Anh đánh mất đế chế tài chính của họ khi chìm trong nợ nần sau Chiến tranh Thế giới thứ 2.

Hoa Kỳ từ lâu đã tự hào về khả năng bảo đảm an toàn tài chính đứng đầu trong nền kinh tế toàn cầu. Nhưng ảo tưởng đó đang sụp đổ theo thời gian thực. Trong nhiều thập kỷ, mọi quỹ hưu trí, ngân hàng và quỹ đầu tư quốc gia trên thế giới đều xem trái phiếu Hoa Kỳ là tiêu chuẩn vàng. Nếu bạn có cho Hoa Kỳ vay nợ dù trên sổ sách, thì bạn vẫn nhận được sự bảo đảm tuyệt đối. Nhưng điều đó không còn đúng nữa. Nền tảng niềm tin / tín dụng đã giữ cho hệ thống này vận hành đang bị xói mòn nhanh hơn khả năng phản ứng của giới hoạch định chính sách. Các cơ quan xếp hạng tín nhiệm đang báo động. Những vết nứt đầu tiên xuất hiện vào tháng 8/2011, khi Standard & Poor's hạ cấp xếp hạng tín nhiệm của Hoa Kỳ xuống dưới mức AAA lần đầu tiên trong lịch sử. Đó là sau cuộc Đại suy thoái 2008, và điều đó có vẻ dễ hiểu vì toàn bộ hệ thống tài chính đang trên bờ vực chênh vênh. Mười hai năm sau, vào tháng 8/2023, Fitch Ratings đã hạ cấp xếp hạng tín nhiệm của Hoa Kỳ từ AAA xuống AA+. Lý do chính thức? "Đã xuất hiện xói mòn trong quản trị tài chính." Nói cách khác, sự rối loạn chính trị ở Washington khiến đất nước này ngày càng trở nên rủi ro hơn khi đầu tư. Và họ đã đúng. Sau đó, vào tháng 11/2023, Moody's đã cắt giảm triển vọng giải quyết nợ công của Hoa Kỳ xuống mức "Tiêu cực", cảnh báo rằng sức mạnh tài chính của Mỹ đang suy yếu. Lý do duy nhất Hoa Kỳ vẫn có xếp hạng AAA từ Moody's là do quán tính của nền kinh tế này. Việc hạ cấp giờ đây không còn là giả định hay lựa chọn nữa, mà là khi nào sẽ làm phải điều đó. Nhưng những sự kiện hạ cấp xếp hạng tín nhiệm này thực ra sẽ đưa đến ý nghĩa gì? Nói một cách ngắn gọn, hậu quả sẽ là: chi phí vay nợ cao hơn, ít người cho vay hơn và một vòng xoáy lập lại của nợ thậm chí còn tồi tệ hơn. Những lần hạ cấp này gửi một tín hiệu rõ ràng đến thị trường toàn cầu: Hoa Kỳ không còn là thiên đường an toàn như trước đây. Khi xếp hạng tín nhiệm của một quốc gia bị hạ cấp, giới đầu tư sẽ đòi hỏi lãi suất cao hơn để bù đắp cho mức rủi ro gia tăng. Điều đó có nghĩa là: Vay mượn của chính phủ trở nên đắt đỏ hơn. Hoa Kỳ đã phải trả 1 nghìn tỷ đô la tiền lãi vào năm 2024. Nếu xếp hạng tiếp tục giảm, con số đó sẽ chỉ tăng lên mà thôi. Tín dụng tiêu dùng sẽ bị thắt chặt hơn. Việc thế chấp, vay mua xe hơi, nợ giáo dục đại học — tất cả đều gắn liền với lãi suất trái phiếu kho bạc. Nếu tín nhiệm Hoa Kỳ trở nên rủi ro hơn, toàn bộ hệ thống tài chính sẽ phải đu theo chịu trận. Khu vực tư nhân sẽ chịu thiệt hại nặng nhất. Các công ty kinh doanh dựa vào vay nợ sẽ phải cạnh tranh với khu vực công của chính phủ để có được nguồn cấp vốn. Hậu quả là ít khoản vay hơn, dẫn đến Ít cơ hội đầu tư hơn, khiến tăng trưởng chậm lại. Và đây là nơi hiệu ứng gợn sóng bắt đầu lan rộng. Các doanh nghiệp sẽ thu hẹp tuyển dụng, và chế độ tiền lương sẽ trì trệ, tạo thêm áp lực kinh tế lên người dân hàng ngày. Vấn đề trừu tượng về xếp hạng tín nhiệm và lợi suất trái phiếu sẽ sớm biến thành tình cảnh mất việc làm và thu nhập hộ gia đình bị thu hẹp.

Và không chỉ Hoa Kỳ mới bị như thế. Sẽ có nhiều quốc gia khác lâm vào tình trạng tuyệt vọng này vì phụ thuộc quá nhiều vào Hoa Kỳ. Hoa Kỳ chỉ là một ví dụ được nêu bật lên sớm nhất, vì họ là một nền kinh tế lớn nhưng không chịu ý thức về các giới hạn của mình, cũng như không chấp nhận siết chặt và thay đổi trong quá khứ đế đón đầu điều kiện khắc nghiệt đã được cảnh báo từ lâu. Nền kinh tế của Hoa Kỳ quá lớn và quá cứng đầu do thói kiêu ngạo, nên việc họ bị rung lắc mạnh là điều đương nhiên. Nhưng Hoa Kỳ chưa sụp đổ ngay đâu. Họ chỉ bị khủng hoảng theo từng đợt, hấp hối lúc thăng lúc trầm cùng với nhiều giải pháp và nỗ lực chắp vá cấp cứu được tiến hành với ý chí của giới tinh hoa siêu giàu tại quốc gia này, thậm chí kéo theo nhiều quốc gia vệ tinh đang phụ thuộc quá nhiều khi xoay quanh nền kinh tế nợ nần này. Sau đây là một vài phân tích hình tượng hóa về sự hấp hối đó, và cả những biểu hiện nỗ lực cứu nền kinh tế đang gặp khủng hoảng này được chứng kiến rõ rệt dưới chính thể Donald Trump.

NGÔI SAO ĐỎ KHỔNG LỒ

Mặt Trời của chúng ta – cũng như các ngôi sao khác trong một hệ hành tinh xoay quanh chúng do lực hấp dẫn – luôn có cơ chế tự phát sáng và tỏa ra một lượng nhiệt khổng lồ bằng cách chuyển đổi hydro thành heli một cách chậm rãi và ổn định. Theo dự báo của giới thiên văn học, khi ngôi sao trung tâm của Thái Dương Hệ sử dụng hết phần lớn trữ lượng hydro bên trong lòng của nó — trong khoảng từ 4 đến 7 tỷ năm nữa — các lớp ngoài của Mặt Trời sẽ bắt đầu bành trướng ra xa hơn lõi trung tâm. Do mất đi sự cân bằng nội tại về mặt tỷ trọng, Mặt Trời cuối cùng sẽ chuyển qua giai đoạn hấp hối, biến thành một Ngôi Sao Đỏ khổng lồ (Red Giant Star), bùng lên lần cuối và có khả năng thiêu cháy, rồi sau đó nuốt chửng tất cả các hành tinh ở trong hệ. Sau giai đoạn bành trướng khổng lồ đỏ ấy, Mặt Trời sẽ giải phóng các lớp ngoài và thu nhỏ đường kính lại, biến thành một ngôi sao nhỏ bé, có tỷ khối đậm đặc, nguội dần — gọi là Sao Lùn Trắng (White Dwarf). Nó sẽ không còn khả năng tạo ra năng lượng thông qua phản ứng nhiệt hạch nữa, nhưng nó vẫn sẽ phát sáng cho đến khi từ từ biến mất… trong khoảng một nghìn tỷ năm tiếp theo. Thậm chí đối với các ngôi sao có tỷ trọng riêng lúc bình thường còn lớn hơn Mặt Trời của chúng ta, từ gấp 2 đến 3 lần Mặt Trời, thì lúc chết sẽ tự sụp đổ vào bên trong lòng của chính nó, biến thành một Lỗ Đen (Black Hole), có đặc tính rất tham lam khi dùng chính trọng lực kinh khủng của mình để hút hết mọi hành tinh xung quanh vào hư vô nếu chẳng may lọt vào đường chân trời của nó.

Chúng tôi giải thích thiên văn học ở đây để làm gì vậy? Giống như cơ chế vật lý bù trừ của vũ trụ này, sự sụp đổ của các đế chế kinh tế cũng sẽ xảy ra tương tự. Những nền kinh tế phát triển năng lực công nghiệp khổng lồ, như của Hoa Kỳ, cũng chuyển đổi nhiên liệu hóa thạch (than đá, dầu mỏ, khí đốt tự nhiên – mà thực ra cũng là một dạng kết tinh từ năng lượng Mặt Trời cộng với sức ép địa chất của hàng triệu năm lịch sử) và các khoáng sản thành những sản phẩm tiêu dùng và chất thải ô nhiễm, đồng thời tiêu thụ hết cơ sở tài nguyên trong thế giới tự nhiên vào một ngày nào đó. Dĩ nhiên, nhiên liệu hóa thạch và các khoáng sản sẽ cạn kiệt, vì chúng đâu phải là phép màu để mà tồn tại mãi mãi với thời gian? Nhưng khác với Mặt Trời và các ngôi sao tự thân phát sáng khác, những nền kinh tế tham lam và duy tăng trưởng như vậy lại không có hàng tỷ năm để hoàn thành vòng đời của mình. Chúng phải tiêu thụ năng lượng và tài nguyên theo hàm số mũ để bù đắp cho sự mất mát liên tục của các khoáng sản giá rẻ và dễ khai thác, nhằm duy trì thế cân bằng nội tại so với tình trạng lạm phát và cơn khát lợi nhuận thặng dư. Chúng luôn phải cố gắng bành trướng cơ chế in tiền từ hư vô để thỏa mãn nhu cầu đầu tư và tàn phá liên tục. Và điều gì phải đến, rồi cũng sẽ xảy ra. Ngay khi tốc độ chuyển đổi năng lượng của một hệ thống không theo kịp nhu cầu ngày càng tăng của động lực kinh tế, các nền kinh tế lớn — giống như các ngôi sao mặt trời— có xu hướng bành trướng thành một Ngôi Sao Đỏ Khổng Lồ, thiêu cháy và tiêu thụ tất cả các quốc gia vệ tinh lân cận trong quá trình này. Đó là giai đoạn hấp hối, bùng lên lần cuối huy hoàng của chúng, trước khi trở thành lùn tịt và tắt ngúm.

Biểu đồ Thống kê Nợ Liên Bang: Tổng Nợ Công [GFDEBTN] - Bộ Ngân Khố Hoa Kỳ. Cục Tài Chính, lấy từ nguồn FRED, Ngân Hàng Dự Trữ Liên Bang St. Louis; https://fred.stlouisfed.org/series/GFDEBTN, vào ngày 17/1/2025.

Nền kinh tế Mỹ, chủ yếu dựa trên nguồn năng lượng đến từ dầu mỏ, từ lâu đã không còn ở trong giai đoạn cân bằng nữa. Sau sự cố lớn đầu tiên vào thập niên 1970 của thế kỷ trước, khi sản lượng dầu quốc nội ở Hoa Kỳ đột ngột đạt đỉnh (Peak Oil) và bắt đầu suy giảm, nền kinh tế này đã cố gắng tránh được sự sụp đổ bằng cách nhanh chóng chuyển ra bên ngoài (outsource) các hoạt động kinh tế tiêu tốn nhiều năng lượng (chẳng hạn như lập công xưởng tại Trung Quốc và Ấn Độ), cũng như bắt đầu khai thác dầu từ nguồn đá phiến và cát đầu tại Alaska – Canada với số lượng lớn, nhưng phải bù trừ chi phí năng lượng cao hơn nhiều so với hình thức khai thác dễ dàng trước đây ở miền Tây nước Mỹ như tại bang Texas và California. Giống như các ngôi sao phải chuyển sang hợp nhất nguyên tố heli (bắt đầu sở hữu nhiều vòng electron hơn trong nhân và tốn công sức hơn để bẻ gãy) thay vì hydro trong phản ứng nhiệt hạch, sự chuyển đổi này đã phải trả giá đắt. Để bù đắp cho sự gia tăng chi phí đến từ dầu mỏ giá rẻ và dễ khai thác, người Mỹ bắt buộc phải mở rộng hạn mức tín dụng vay nợ chính tương lai của mình để tiếp tục thúc đẩy quá trình tăng trưởng, kích hoạt chiến tranh và bành trướng tầm ảnh hưởng ở nơi nào có nhiều dầu mỏ, với hy vọng tồn tại được lúc nào hay lúc đó. Nhưng cuối cùng, Hoa Kỳ vẫn không thể tái lập được thời kỳ huy hoàng của bùng nổ năng lượng giá rẻ như họ đã được hưởng trong thập niên 1950 và 1960. Hậu quả là, thay vì chứng kiến sự trở lại của tăng trưởng kinh tế thực, một quả bong bóng nợ bắt đầu phình to. Trong khi đó, không có gì là đáng ngạc nhiên, sản lượng khai thác dầu của Hoa Kỳ tiếp tục suy giảm và mức tiêu thụ năng lượng của quốc gia này cũng tỷ lệ thuận theo xu hướng trên; chỉ để trở lại với tốc độ tăng trưởng thấp hơn nhiều trong thập niên 1980 và 1990.

Biểu đồ Thống kê Mức Tiêu thụ năng lượng theo nguồn tại Hoa Kỳ. Tổng mức tiêu thụ năng lượng của Hoa Kỳ đạt đỉnh vào đầu những năm 2000 và đã giảm đi kể từ đó. Tuy nhiên, nếu bạn xét đến điều kiện rằng dân số Hoa Kỳ đã tăng từ 282 triệu người vào năm 2000 lên 335 triệu người hiện nay, thì mức tiêu thụ năng lượng này đang giảm mạnh dựa trên đầu người. Nguồn: Our World in Data

Mặc dù các chính sách kinh tế của chủ nghĩa tân tự do – neoliberal (chủ nghĩa tư bản thị trường tự do, bãi bỏ quy định và giảm chi tiêu chính phủ), cùng với sự khởi đầu của trào lưu toàn cầu hóa và sự sụp đổ của Liên Xô, đã giúp ổn định tình hình phần nào, mang lại cho Mỹ thời điểm thống trị đơn cực, nhưng nó cũng không thể khôi phục lại được thời kỳ thịnh vượng như xưa, khi Hoa Kỳ đủ sức để tài trợ cho Thế Chiến Thứ Hai và lại còn thực hiện kế hoạch Marshal để phục hồi tái thiết lại một số đồng minh sau chiến tranh. Mặt khác, hậu quả của những chính sách tân tự do ràng buộc đồng Đô La với dầu mỏ này là hàng triệu người phải chết hoặc bị mất nhà cửa trong các cuộc chiến tranh ở nước ngoài. Xu hướng ấy càng trở nên tồi tệ hơn bởi sự suy giảm liên tục trong sức mua của đồng bản vị Đô La, và chỉ được bù đắp phần nào nhờ cách thức ‘mạo hiểm tín dụng’ và nhập khẩu hàng hóa giá rẻ từ Đại Công xưởng Trung Quốc. Sự khởi đầu của một cuộc khủng hoảng kinh tế và tài chính lớn không phải là câu hỏi về việc liệu có xảy ra hay không, mà là khi nào sẽ ập đến.

Sau cuộc khủng hoảng tài chính lớn vào năm 2008/2009, tất cả các mối quan ngại trước đây về việc in tiền vô tội vạ đã bị loại bỏ không thương tiếc, và Chính sách Lãi suất bằng Zero (Zero Interest Rate Policy - ZIRP) được thực hiện để giúp quả bong bóng đừng phát nổ, cũng như khôi phục niềm tin đã mất vào khả năng tăng trưởng vô hạn trên hành tinh hữu hạn này. Dòng tiền đổ vào đột ngột đã dẫn đến cuộc cách mạng khai thác dầu đá phiến, được ca ngợi như là vị cứu tinh của thời đại và là giải pháp hữu hiệu cho nguy cơ sản lượng dầu đạt đỉnh (Peak Oil). Tuy nhiên, do chi phí dành cho khai thác năng lượng tăng vọt vì phải khoan hàng triệu lỗ vào các lớp kiến tạo đá phiến và phải làm nứt vỡ chúng dưới áp lực nước khổng lồ (rất tiêu tốn tài nguyên nước), dẫn đến hao hụt năng lượng đầu vào cao (hiệu suất khai thác năng lượng EROI ngày càng sụt giảm do chỉ số năng lượng hoàn trả trên năng lượng đầu tư quá thấp so với trước đó), công nghệ này cũng không thể tái tạo lại phép màu của tăng trưởng kinh tế hàm số mũ. Biểu đồ trên đã nói lên tất cả: sản lượng dầu tiếp tục trì trệ, trong khi sản lượng khai thác than đá đang giảm mạnh (một phần có thể do chính sách chuyển đổi sang năng lượng tái tạo trong những năm gần đây) — và nguồn dầu mỏ chính chỉ được bù đắp một phần bởi nỗ lực gia tăng sản xuất dầu đá phiến (tar sands). Bất chấp việc khai thác dầu đá phiến, năng lượng hạt nhân, năng lượng gió và năng lượng mặt trời, sự suy giảm liên tục trong việc sử dụng năng lượng và một vòng phi công nghiệp hóa khác là không thể tránh khỏi. Sự gia tăng không ngừng chi phí năng lượng bỏ ra để thu về được năng lượng mới đã gây ra thiệt hại nặng nề cho cả nền kinh tế. Và bây giờ, với sự kiện đạt đỉnh và sự suy giảm sản lượng chắc chắn sắp xảy ra trong khai thác dầu đá phiến, việc sụt giảm nhanh chóng trong sản lượng khai thác năng lượng dường như là điều không thể tránh khỏi dành cho nền kinh tế Mỹ. Đó là chưa kể việc Washington đã từng phải dùng chiêu thức gồng mình bao dàn gia tăng sản lượng dầu mỏ để đẩy giá dầu thế giới xuống thấp, nhằm cố gắng khiến Nga, Venezuela hoặc Iran – các nền kinh tế sống chủ yếu vào xuất khẩu dầu mỏ - phải phải lâm vào cảnh nghèo đói và sụp đổ. Nhưng cả khối OPEC (Tổ chức các Quốc gia Xuất khẩu Dầu mỏ) đã nhận ra điều đó và tiến hành thắt chặt nguồn cung để tạo ra một số lần khủng hoảng năng lượng, đưa giá dầu lên cao nhằm duy trì lợi nhuận. Nhóm các quốc gia sống nhờ nhiên liệu hóa thạch này sẽ không đời nào muốn giá dầu mỏ trở lại mức rẻ mạt như thập niên 1960, và cũng không muốn bất cứ quốc gia nào được quyền lũng đoạn giá dầu thấp hơn mức họ có thể kiếm lời. Và việc Trung Quốc gần đây đã bồi thêm cú đánh quyết định khi công bố mỏ Thorium mới của họ ở vùng Nội Mông đủ sức để duy trì nguồn năng lượng hạt nhân an toàn đến 60.000 năm nữa (không biết có đúng như vậy hay không, nhưng nếu là chuyện thực thì Mỹ chắc đang bàng hoàng lắm).

Tiền, cổ phiếu và trái phiếu chỉ là những phương tiện tiêu dùng tài chính, và tất cả đều phải được dựa trên hiệu suất tiêu thụ năng lượng. Nguồn cung thực phẩm, xe hơi, nhà cửa, kỳ nghỉ du lịch ở nước ngoài, mọi mặt hàng thiết yếu lẫn không thiết yếu đều cần một lượng năng lượng khổng lồ để sản xuất và phân phối. Do đó, việc tách rời tăng trưởng kinh tế (thực) khỏi hiệu suất sử dụng năng lượng chỉ là một thứ ảo tưởng. Hậu quả của hiệu suất sử dụng năng lượng trì trệ và sau đó giảm sút, cũng như sự gia tăng hàm số mũ của lượng nợ tín dụng lưu thông trong nền kinh tế (bằng cách làm méo mó chỉ số GDP một cách nghiêm trọng), đã khiến tỷ trọng sản xuất tại Mỹ đã giảm xuống còn 10% GDP vào năm 2023 (nếu so sánh với mức từ 25% trong thập niên 1970). Kết hợp với khai thác tài nguyên, nông nghiệp và xây dựng, nền kinh tế “thực” hiện nay chỉ chiếm 28% GDP của Mỹ, với 72% còn lại đến từ các dịch vụ kinh doanh chuyên nghiệp, bất động sản, y tế, giáo dục, tài chính, bảo hiểm, thương mại, thông tin truyền thông, nghệ thuật và dịch vụ lưu trú. Bạn có thể xem biểu đồ của Visual Capitalist về chủ đề này.

Và chắc chắn sẽ không có cái gọi là nền kinh tế hậu công nghiệp – không tăng trưởng nữa. Ngay cả khi một quốc gia ngừng sản xuất tất cả những thứ mà họ phải tiêu thụ, họ vẫn phải nhập khẩu chúng từ đâu đó, nếu không họ sẽ thụt lùi và sụp đổ ngay lập tức (ít nhất là theo nghĩa kinh tế học hiện đại). Nền “kinh tế dịch vụ” chiếm 72% GDP của Mỹ vẫn phải tiêu thụ nhà cửa, sản phẩm, nguyên liệu thô và năng lượng — được sản xuất chỉ nhờ một phần của 28% GDP còn lại — đòi hỏi phải nhập khẩu xe hơi, dược phẩm và thậm chí cả dầu thô để bù đắp sự chênh lệch. Và mọi thứ còn tồi tệ hơn (hay đúng hơn, là hậu quả của việc biến mọi hoạt động kinh tế thành “hình thức dịch vụ”), giờ đây về cơ bản, mọi thành phần của nền kinh tế đều mang một gánh nặng hành chính dịch vụ khổng lồ. Một tầng lớp lao động không sản xuất, chỉ làm nghề môi giới và trung gian, nhưng vẫn kiếm lời khủng và có sức tiêu thụ tích cực. Không chỉ vấn nạn này xuất hiện trong giới điều hành chính phủ không đâu. Đây không phải là lỗi của tầng lớp này. Hãy nhớ rằng: đó là do hệ thống kinh tế cơ bản bị hỏng và không đủ đảm bảo sự minh bạch, đòi hỏi việc phải gia tăng các hoạt động phi sản xuất, chứ không phải người lao động phải bắt buộc tham gia vào những công việc vô nghĩa bên cạnh mục tiêu sản xuất ra mặt hàng cần thiết và cụ thể.

Tuy nhiên, gánh nặng lớn nhất trong tất cả lại chính là tầng lớp giới chủ sở hữu: các tỷ phú Mỹ (hay như nhà kinh tế học Michael Hudson thích gọi họ là ‘tầng lớp sống bằng lợi tức (the rentier class)). Chỉ cần nhìn vào danh sách top 20 người giàu nhất nước Mỹ. Tất cả họ đều kiếm được “tài sản” của mình nhờ phân khúc “kinh tế dịch vụ”; thu lợi nhỏ từ khối lượng giao dịch thương mại khổng lồ, dù là từ bán lẻ, tài chính hay công nghệ thông tin. Không ai trong số họ từng tạo ra bất cứ thứ gì hữu hình để kiếm sống (ngoại trừ có lẽ là trường hợp của ông Elon Musk, “vị phó tổng thống trá hình”, nhưng cổ phiếu Tesla và SpaceX của ông này trông giống như một thứ tài sản hưởng lợi từ đầu tư chứng khoán hơn là thước đo thực sự về giá trị công ty. Vốn hóa thị trường của thương hiệu xe hơi Tesla cao hơn nhiều so với các thương hiệu xe hơi nổi tiếng khác, mặc dù các đối thủ cạnh tranh của ông sản xuất nhiều hơn gấp mười nếu không phải là trăm lần số xe mỗi năm. Cổ phiếu Tesla có giá trị như vậy vì giới đầu tư đặt cược vào ảnh hưởng ngày càng lớn của ông Musk — chỉ cần nhìn vào cách cổ phiếu Tesla tăng vọt sau cuộc bầu cử tổng thống Mỹ mới đây chẳng hạn.)

Và tin xấu là, chỉ số thị trường chứng khoán không phải là cả nền kinh tế. Bất kể giới truyền thông có cố gắng thuyết phục bạn như thế nào đi nữa, thì chỉ số kinh tế hàng đầu này chỉ để dành cho thế giới tiền tệ náo nhiệt của 1% giới elite giàu có (sở hữu 50% tổng số cổ phiếu), và không liên quan gì đến sản lượng kinh tế thực, chưa kể đến sự thịnh vượng của 99% dân số còn lại. Điều tương tự cũng được áp dụng cho GDP. Vì phần lớn GDP được tạo ra thông qua các dịch vụ như cho vay tín dụng (vâng, việc vay nợ làm tăng GDP), hoặc y tế (mà ngày càng ít bệnh nhân có thể thanh toán nổi chi phí vì quá đắt đỏ), điều đó cũng không liên quan gì đến việc đo lường mức độ sống hạnh phúc của một công dân bình thường. Trên thực tế, chúng là một chỉ báo hiệu quả, cho thấy xã hội đang bệnh hoạn và mắc nợ như thế nào, thay vì là nền kinh tế đang hoạt động tốt ra sao. GDP và S&P500 chỉ là một tấm màn mỏng che giấu sự suy giảm kinh tế thực, giới hạn của việc khai thác năng lượng và tài nguyên, tình trạng phi công nghiệp hóa, cuộc khủng hoảng không thể thanh toán nổi chi phí nhà ở, nạn bất bình đẳng gia tăng và thói quen vung tay quá trán — chưa kể đến nợ thẻ tín dụng và nợ liên bang đang phình to.

Biểu đồ thống kê Cho vay Tiêu dùng: Thẻ Tín dụng và Các Khoản Vay Quay vòng Khác tại Tất cả các Ngân hàng Thương mại [CCLACBW027SBOG]. Nguồn: Ban Thống đốc Hệ thống Dự trữ Liên bang (Hoa Kỳ), lấy từ FRED, Ngân hàng Dự trữ Liên bang St. Louis; https://fred.stlouisfed.org/series/CCLACBW027SBOG, vào ngày 17/1/2025.

Các chính sách được ca ngợi nhiều của tổng thống Donald Trump do đó chỉ là những miếng băng dán tạm thời che đi nhiều vết thương sâu hoắm. Chính sách áp thuế vào mặt hàng nhập khẩu sẽ không thể củng cố được một nền kinh tế vốn đã thiếu hụt năng lượng – sức mạnh nội tại. Thay vào đó, chúng sẽ trở mặt và có tác dụng phụ, như một loại thuế đánh vào tất cả các mặt hàng nhập khẩu mà người tiêu dùng sẽ phải thanh toán – trừ khi có lựa chọn nào khác ở ngay trong quốc nội. Tương tự, thay vì thu hút vốn đầu tư nước ngoài, chúng sẽ được sử dụng như một công cụ để đe dọa các quốc gia khác. Bất chấp những lời lẽ hoa mỹ, Hoa Kỳ vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu hàng hóa giá rẻ và không thể duy trì tình trạng độc lập về mặt năng lượng trong thời gian lâu dài. Chắc chắn là, khi tính toán sự chênh lệch giữa số thùng dầu nhập khẩu và xuất khẩu, chúng ta có thể biết tình trạng đang mất cân bằng ra sao. Ít nhất là về mặt số lượng cụ thể và khách quan. Tuy nhiên, ngành khai thác dầu của Mỹ có khuynh hướng sản xuất (và luôn sản xuất) ra loại dầu thô nhẹ, tạo ra nhiều xăng sau khi tinh chế, nhưng tương đối ít dầu diesel và nhiên liệu máy bay kerosene (cần để cung cấp năng lượng cho đầu máy xe lửa, tàu thủy, xe tải và động cơ phản lực máy bay). Nếu không có những sản phẩm trung gian này, nền kinh tế sẽ đình trệ: không có nhiên liệu diesel thì sẽ không có nông nghiệp, ngành khai thác mỏ và vận tải. Đây là lý do tại sao Mỹ rất cần các loại dầu nặng hơn: để bù đắp cho chất lượng mà nguồn dầu thô của họ đang thiếu.

Tổng quan xuất khẩu của Canada trong năm 2022 tại nguồn.

Do đó, nếu nhìn kỹ vào biểu đồ tổng quan các mặt hàng xuất khẩu của Canada trong năm 2022 ở trên, bạn sẽ không thấy ngạc nhiên khi sự phụ thuộc của Hoa Kỳ vào dầu mỏ đã và đang đưa các nguồn cung dầu nặng lớn như Canada, Venezuela và Iran, thậm chí là Liên bang Nga, vào tầm ngắm của các cuộc chiến tranh ủy nhiệm, các hoạt động nhằm thay đổi chế độ cai trị, nỗ lực đề nghị sáp nhập,  và các biện pháp trừng phạt. Chẳng hạn như Iran là một nguồn cung cấp dầu thô nặng trung bình quan trọng, và là quốc gia có trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ hai trên hành tinh này (sau Nga). Do đó, thỏa thuận ngừng bắn hiện tại giữa Hamas và Israel (mặc dù chắc chắn là tin tốt cho người dân địa phương) có thể được xem là một bước cần thiết để chuẩn bị cho việc tấn công Iran — giống như lệnh ngừng bắn ở Lebanon đã được sử dụng để giáng một đòn tàn khốc vào chế độ Syria. Tuy nhiên, lần này, không giống như ở Syria, người Nga có lợi ích thiết thực để không cho phép phương Tây kiểm soát Iran (bằng cách đe dọa với các căn cứ hải quân của NATO mọc lên ở khắp Biển Caspi, làm gián đoạn hành lang vận tải với Ấn Độ). Trung Quốc cũng đang trong cuộc cạnh tranh gay gắt nguồn cung dầu từ Trung Đông. Vì vậy, nếu một cuộc xung đột lớn nổ ra ở Iran, TẤT CẢ các cường quốc lớn từ Mỹ đến Trung Quốc và Nga lẫn Ấn Độ có thể đột nhiên tham chiến (tất nhiên thông qua các lực lượng ủy nhiệm, và với cái giá phải trả là mạng sống của người dân Iran).

Và cũng hãy lấy Canada làm ví dụ, một quốc gia sản xuất trung bình 4,4 triệu thùng dầu mỗi ngày. Ngay cả khi chúng ta tính toán với mức giá giảm xuống còn 65 đồng Đô La/thùng (theo Western Canada Select), thì con số đó vẫn tương đương với một giá trị xuất khẩu thu về 104 tỷ Đô La mỗi năm — và phần lớn trong số dầu này được vận chuyển đến Mỹ. Nếu không có dầu, Canada sẽ bị thâm hụt thương mại nghiêm trọng với Mỹ (chứ không phải ngược lại). Đó là chưa kể đến các kho dầu tiềm tàng bên dưới lòng đất Greenland đang tan băng do khí hậu nóng lên. Donald Trump luôn nhắc đi nhắc lại một cách lấp lửng rằng Canada và Greenland mang ý nghĩa chiến lược địa chính trị rất quan trọng đối với Mỹ. Đây là một điều đáng suy ngẫm. Và chúng ta thậm chí còn chưa bàn đến bức tranh chính trị nội bộ bị chia rẽ của Canada, hay cuộc bầu cử nghị viện thiên hữu mới đây tại Greenland. Vì vậy thay vì sáp nhập, chúng ta có thể sẽ chứng kiến sự tan rã của quốc gia này, với Alberta (tỉnh nắm giữ sản lượng khai thác dầu mỏ chính) dẫn đầu và “bỏ phiếu” gia nhập Mỹ. Chuyện này chỉ là vấn đề của thời gian, khi các sức ép kinh tế ngày càng gia tăng khiến người dân phải đổi ý.

Bản đồ phân bổ các vùng trữ lượng Dầu khí và Khí đốt Tự nhiên ở Bắc Cực. Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (United States Geological Survey - USGS) ước tính rằng hơn 87% tài nguyên dầu khí và khí đốt tự nhiên tại Bắc Cực (tương đương khoảng 360 tỷ thùng dầu) nằm trong bảy lưu vực: Lưu vực Amerasia, Lưu vực Bắc Cực Alaska, Lưu vực phía Đông eo Barents, Lưu vực rặng phía Đông Greenland, Lưu vực phía Tây Greenland - phía Đông Canada, Lưu vực phía Tây lãnh nguyên Siberia và Lưu vực Yenisei-Khatanga. Bản đồ được lập bởi Geology.com và Map Resources.

Hoặc hãy xem xét trường hợp của Greenland. Cùng với Canada, hòn đảo khổng lồ này có thể cung cấp quyền tiếp cận vào các mỏ dầu và khí đốt khổng lồ ở Bắc Cực, tăng gấp đôi trữ lượng hiện tại mà Mỹ nắm giữ ở Lưu vực Bắc Cực Alaska (73 tỷ thùng). Thêm Lưu vực Amerasia, cùng với Lưu vực Đông và Tây Greenland, sản lượng khai thác dầu có thể tăng thêm 68 tỷ thùng... Việc phải đảm bảo nguồn cung dầu mỏ là lý do tại sao việc sáp nhập Canada và Greenland là một mối quan tâm an ninh quốc gia hàng đầu đối với Mỹ, ngoài tiềm năng sử dụng chúng làm các tiền đồn quân sự (vì lẽ các quốc gia này vốn là đồng minh quân sự của Mỹ, dễ thuận theo yêu cầu của chú Sam khi thấy có mối đe dọa – giống như Thụy Điển, Phần Lan đã từng chấp nhận gia nhập NATO dù trước đó ở thế trung lập).

Nếu bạn nghĩ chiến tranh chỉ là do quan điểm ý thức hệ hoặc khác biệt tư tưởng chính trị, thì xin hãy nghĩ lại. Chiến tranh luôn là về giành giật tài nguyên — ai có chúng, ai muốn chúng, và ai sẵn sàng giết chốc để sở hữu được chúng. Ngay bây giờ, Bắc Cực là một mỏ vàng đang tan chảy, và các nhân vật nắm giữ  quyền lực đang lượn vòng như kền kền. Trump và những tỷ phú xung quanh ông này đã công khai mơ tưởng về việc sở hữu Greenland — vùng lãnh thổ rộng lớn, giàu tài nguyên của Đan Mạch — bởi vì một khi băng tan, nó sẽ trở thành một mỏ vàng của khoáng sản, dầu mỏ và các tuyến vận chuyển mới có thể tiếp cận. Cùng một logic áp dụng cho các vùng đất phía Bắc của Canada. Chúng ta đã thấy các quốc gia đang thể hiện sức mạnh quân sự đối với các nguồn tài nguyên đang cạn kiệt. Bắc Cực không còn chỉ là một vùng nước đóng băng rộng lớn nữa — nó đang trở thành một chiến trường địa chính trị đang hình thành. Những người giàu coi khủng hoảng khí hậu là một cơ hội kinh doanh, trong khi phần còn lại của chúng ta phải vật lộn để sinh tồn.

Tuy nhiên, có một vấn đề trong kế hoạch này. Chi phí năng lượng và tài nguyên phải bỏ ra để khai thác được các trữ lượng dầu mới này sẽ rất lớn. Băng trôi có thể làm hỏng các dàn khoan ở ngoài khơi, đồng thời cản trở việc vận chuyển nhân sự, vật liệu, trang thiết bị và dầu khai thác được trong thời gian dài. Chưa kể đến sự bất khả thi trong việc duy trì các tuyến cung ứng nối dài từ những trung tâm sản xuất và tiêu thụ dầu mỏ, mà điều này sẽ đòi hỏi điều kiện dư thừa cơ sở hạ tầng và một kho dự trữ phụ tùng lớn. Đòi hỏi mức lương và thu nhập cao hơn của giới lao động Mỹ và phương Tây cũng sẽ gây áp lực trên việc thu hút nhân sự làm việc ở một Bắc Cực bị cô lập và khắc nghiệt, đồng thời tăng thêm chi phí đầu vào. Vậy, dầu mỏ ở Bắc Cực có giúp nền kinh tế Mỹ thoát khỏi xu hướng khó khăn mang tính định mệnh này hay không? Không chắc. Lý do thực sự để sáp nhập hai lãnh thổ Canada - Greenland cùng với trữ lượng dầu của họ là để thêm nhiều tài sản vào bảng cân đối kế toán của các tập đoàn đầu tư — ví dụ như BlackRock chẳng hạn — để từ đó, việc cho vay và phát hành nợ tín dụng vô tội vạ có thể được tiếp tục, để kích thích nền kinh tế đang suy yếu và giúp nó tồn tại được thêm một khoảng thời gian nữa. Giống như Mặt Trời của chúng ta sẽ trở thành một ngôi sao khổng lồ đỏ trong tương lai, sự mở rộng của Mỹ vào Bắc Cực chỉ sẽ tiếp thêm thứ nhiên liệu khá mắc mỏ, giúp cho sự tăng trưởng của một quả bong bóng đã căng phồng và dễ nổ tung. Chúng tôi tin rằng năm 2025 hoặc 2026 sẽ chứng kiến sự sụp đổ hoàn toàn của các lĩnh vực gắn bó với đồng đô la trong nền kinh tế toàn cầu. Tất cả các lĩnh vực được thổi phồng một cách cường điệu và nhân tạo sẽ sụp đổ, báo hiệu sự kết thúc của vị thế thống trị đồng Đô La trong hệ thống tài chính toàn cầu. Điều thú vị là, trong thời khắc đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng, đồng đô la Mỹ có thể sẽ đạt giá trị cao nhất, ngay cả khi hệ thống tài chính toàn cầu tiếp tục sụp đổ. Nó giống như Ngôi Sao Đỏ khổng lồ sẽ gia tăng biên giới tác động đột biến, bùng nổ lần cuối, trước khi nguội lạnh và mờ dần đi.

Tất nhiên, các nền kinh tế công nghiệp khác cũng sẽ gặp phải tình trạng này. Trung Quốc vẫn chưa đạt đến tình trạng đạt đỉnh sản lượng năng lượng (Peak Energy), nhưng nước này đang phải rút cạn trữ lượng than đá với tốc độ đáng báo động. Họ đang ở vị trí mà Hoa Kỳ đã từng ở vào nửa thế kỷ trước, ngay trước khi sản lượng dầu đạt đỉnh ở 48 tiểu bang. Mặc dù đã cố gắng xây dựng càng nhiều trạm năng lượng mặt trời và thủy điện càng tốt, họ cũng sẽ phải trải nghiệm bài học mà Châu Âu đã hứng chịu: việc thêm "năng lượng tái tạo" vào mạng lưới điện có những bất cập của riêng nó, và nếu vượt quá mức giới hạn đó, thì chúng sẽ gây ra nhiều rắc rối hơn là giải quyết được vấn đề. Sản lượng dầu của Nga có lẽ cũng đã đạt đỉnh và đang trên đà suy giảm. Tuy nhiên, vì nước này chỉ tiêu thụ một nửa trữ lượng tiềm năng khai thác được và đã cố gắng tự cung tự cấp về hầu hết mọi thứ, từ thực phẩm đến khoáng sản (thậm chí cả một số vi mạch) do các lệnh trừng phạt của phương Tây, nên người Nga có cơ hội sống sót cao nhất so với mọi quốc gia công nghiệp khác (ngoại trừ trường hợp xảy ra chiến tranh hạt nhân). Tất cả các nền kinh tế đều phải được xây dựng dựa trên nhiên liệu hóa thạch, để cung cấp năng lượng cho sản xuất bê tông, phân bón, thép và nhựa — cùng với nhiều mặt hàng khác, bao gồm cả tấm pin mặt trời và tuabin gió — chưa kể đến việc vận chuyển phân phối đường dài nữa. Cho đến nay, vẫn không có giải pháp thay thế nào có thể so sánh và tối ưu so với dầu mỏ và khí đốt — mặc dù việc đốt cháy nhiên liệu hóa thạch chắc chắn gây ra cuộc khủng hoảng biến đổi khí hậu nghiêm trọng. Về mặt kỹ thuật, loài người không thể sản xuất thực phẩm, khoáng sản và vật liệu xây dựng cơ bản mà không có nhiên liệu hóa thạch với sản lượng đủ lớn. Do đó, câu chuyện về sự cạn kiệt của chúng (và sự gia tăng không ngừng trong chi phí năng lượng để khai thác chúng) cũng là câu chuyện của nền văn minh này.

Giống như các ngôi sao, sau khi đốt cháy hết phần nhiên liệu ưu thế nhất của chúng — là hydro — các nền kinh tế hiện đại được dự đoán sẽ tiến theo một xu hướng tương tự của bành trướng đế quốc và sụp đổ sau khi đã sử dụng hết tất cả các tài nguyên dễ tiếp cận. Châu Âu đã trải qua giai đoạn khổng lồ đỏ của mình vào thế kỷ 19 và sau hai sự kiện cố gắng giải phóng quyền lực khủng khiếp của họ (qua Thế chiến I và Thế chiến II). Số phận của họ giờ đây đang kết thúc như một sao lùn trắng, với quyền lực ảnh hưởng nhanh chóng phai nhạt và mờ dần. Và khi Donald Trump nắm quyền ở Washington, chúng ta đang chứng kiến một sự chuyển dịch giai đoạn từ “chương trình nghị sự đế quốc ẩn giấu” sang một chính sách công khai liên quan đến các phạm vi lợi ích cốt lõi. Nhiệm kỳ tổng thống Mỹ bắt đầu vào năm 2025 sẽ chứng kiến sự trở lại của nền chính trị đế quốc, được thúc đẩy bởi nhu cầu đòi hỏi vơ vét tài nguyên vật chất trong tình trạng kinh tế chập chờn của quốc gia này.

Quyền lực của Mỹ luôn bắt nguồn từ đồng bản vị. Khả năng chi tiêu vượt trội, vay mượn vượt trội và vượt mặt mọi quốc gia khác về mặt tài chính. Trong nhiều thập kỷ, Washington hoạt động với giấc mơ rằng việc nợ nần không thực sự quan trọng. Đó chỉ là một con số trên máy tính, miễn là nền kinh tế phát triển và lãi suất ở mức thấp. Hoa Kỳ vươn lên nắm quyền lực nhờ sự thống trị tài chính (tất nhiên là dựa trên sự đóng góp của nô lệ, người nghèo, người không phải da trắng và phụ nữ). Đồng Đô La trở thành đồng tiền dự trữ toàn cầu. Chính phủ Mỹ có thể vay mượn tùy ý, chi tiêu những khoản tiền không tưởng với hậu quả tối thiểu. Tiền là vũ khí mạnh nhất của họ. Và giờ đây, các quốc gia thù địch với Hoa Kỳ cũng sẽ dùng đồng Đô La làm vũ khí hủy diệt Hoa Kỳ. Hệ thống tài chính đó đã trở thành một cái bẫy chết chóc. Điều duy nhất còn lại là chờ đợi — chờ đợi nợ nần trở nên không thể quản lý nổi, chờ đợi các khoản thanh toán lãi suất nuốt chửng mọi thứ, chờ đợi thế giới nhận ra rằng Hoa Kỳ không quá lớn đến nỗi bất bại.

Một Ngôi Sao Đỏ Khổng Lồ Mới đã bắt đầu hình thành một cách rõ ràng – không còn có thể che giấu được nữa, và các nước vệ tinh xoay quanh nó, phụ thuộc vào nó, giờ đây đã bắt đầu cảm nhận được sức nóng thiêu đốt tỏa ra từ những chu kỳ bành trướng cuối cùng. Chỉ cần nhìn vào bảng thống kê tổng giá trị hàng hóa nhập khẩu vào Hoa Kỳ trong tháng 11/2024 dưới đây, bạn sẽ hiểu các quốc gia nào đang sắp bị tác động của cơn hấp hối này.

Tỷ trọng xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường Mỹ đang khá lớn, với hơn 124 tỷ Đô La – hơn cả Đài Loan, Hàn Quốc, Vương quốc Anh, Thái Lan, Ấn Độ theo số liệu trên. Trong khi đó, nếu so sánh tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào năm 2023 (là 424 tỷ Đô La) với tổng kim ngạch nhập khẩu trong cùng năm (là 278 tỷ Đô La) trên phương diện phụ thuộc thị trường, thì tăng trưởng thu nhập từ xuất khẩu của Việt Nam đang rất phụ thuộc vào thị trường Mỹ.

Tỷ lệ phần trăm tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam trong năm 2023. Nguồn: OEC World.

Nếu nhìn vào hai bảng phân bố các giá trị xuất nhập khẩu của Việt Nam theo từng thị trường ở trên, thì chúng ta sẽ thấy cán cân thương mại chủ yếu có lợi đang nghiêng về phía Việt Nam khi xuất khẩu hàng hóa vượt trội sang các thị trường Mỹ và Tây Âu (như Đức, Hà Lan, Tây Ban Nha, Pháp, Anh). Đối với Trung Quốc, Việt Nam đang ở thế phụ thuộc khi nhập siêu (tỷ trọng xuất khẩu 85,7 tỷ so với 135 tỷ nhập khẩu). Một khi thị trường Mỹ có các phản ứng cực đoan, ví dụ như suy thoái hoặc áp thuế gay gắt chẳng hạn, Việt Nam sẽ nếm mùi thâm hụt trên toàn diện các mặt trận trao đổi thương mại. Nền kinh tế chắc chắn sẽ bị tác động mạnh mẽ từ năm 2026 trở đi nếu Donald Trump để Việt Nam trong tầm ngắm. Mỹ đang chấp nhận để cán cân thương mại lệch về phía có lợi cho Việt Nam là vì mục đích tìm kiếm các lợi ích khác về địa chính trị tại một đất nước đang còn cố gắng đứng ở thế trung lập giữa phương Tây và Trung Quốc – Nga. Nhưng nếu Việt Nam không đưa ra được bất cứ đối sách địa chính trị nào đem lại lợi ích cốt lõi cho Mỹ trong tương lai gần, chắc chắn cánh cửa xuất siêu qua Mỹ sẽ bị đóng lại. Và khi đó, nền kinh tế của Việt Nam sẽ phụ thuộc 100% vào Trung Quốc. Mất kinh tế là mất tất cả - cho dù không bị đánh chiếm về mặt địa lý lãnh thổ.

Theo bản đồ tăng trưởng giá trị xuất khẩu bên dưới đây (trong giai đoạn năm 2022-2023), Việt Nam cũng đang cố gắng gia tăng xu hướng tìm kiếm các thị trường mới, chẳng hạn như Trung Quốc, Ấn Độ, Arab Saudi, Thổ Nhĩ Kỳ, Indonesia, Mexico (thị trường này không bền vững vì đang rúng động bởi các lệnh áp thuế của Mỹ). Hy vọng Việt Nam sẽ đạt được thế cân bằng hoặc vượt trội tại các thị trường này trong cơn bão áp thuế và đòi hỏi tái lập cán cân thương mại của Washington. Thế nhưng, chúng tôi khuyên các bạn nào đang có nguồn thu nhập dựa trên trao đổi thương mại với Mỹ và Tây Âu nên chuẩn bị cho các cú sốc mới – chỉ trong vòng 1 năm nữa. Giai đoạn cuối năm 2025, đầu năm 2026 có thể là thời điểm bắt đầu các chính sách mới quyết liệt của chính thể Donald Trump.

Bản đồ tăng trưởng giá trị xuất khẩu năm 2022-2023 của Việt Nam. Nguồn: OEC World.

Cứ bình tĩnh và chứng kiến điều đã được dự báo. Lòng tham của con người rất khó chấm dứt, một khi nó còn có cơ hội để tận dụng – cho đến giây phút cuối cùng. Đây là một câu chuyện dài, với nhiều sự kiện thú vị xảy ra khiến người ta dễ bị quyến rũ và cám dỗ để hy sinh mọi thứ và cố gắng nuôi giấc mơ không có thực trong vòng xoáy điên cuồng bất tận của tiền tệ. Nhưng xu hướng chung là như vậy. Ai hiểu được thì hiểu. Nếu biết sớm buông bỏ, con người sẽ tìm được bình an. Phân tích tiếp theo dưới đây cho thấy rõ những biểu hiện níu kéo tuyệt vọng của giới chính sách Hoa Kỳ trong bối cảnh Ngôi Sao Đỏ Khổng Lồ đó.

THỜI CỦA THẮT LƯNG BUỘC BỤNG ĐANG ĐẾN – VÀ MỌI NGƯỜI ĐANG CỔ VŨ CHO XU THẾ NÀY MÀ KHÔNG HIỂU RÕ SỐ PHẬN CỦA MÌNH

Khi một chính phủ không còn đủ khả năng chi trả và thanh toán các khoản chi phí và nợ của mình, việc thắt lưng buộc bụng phải trở thành giải pháp mặc định. Nhưng đây là phần đáng sợ nhất: xu hướng này thậm chí sẽ không cần đến quy định luật mới hay sắc lệnh hành pháp.

Và do đó, Ban Hiệu quả Chính phủ (Department of Government Efficiency - DOGE) đã ra đời với mục tiêu cải cách bộ máy hành chính liên bang, cắt giảm chi tiêu lãng phí và nâng cao hiệu quả hoạt động của chính phủ. Sứ mệnh của DOGE, theo ông Elon Musk - một trong những người đứng đầu cái ban này, là chấm dứt "nạn chuyên quyền của bộ máy quan liêu", tiết kiệm tiền thuế của người dân và giảm nợ quốc gia Mỹ, hiện đang ở mức 36 ngàn tỷ USD.

DOGE không phải là một bộ chính thức của chính quyền Mỹ. Thay vào đó, bộ này ra đời chỉ bằng một trong những sắc lệnh hành pháp của Tổng thống Trump và hoạt động như một cơ quan cố vấn với ít nhất có bốn nhân viên phụ trách kiểm tra mỗi cơ quan chính phủ.

Thực ra, nếu DOGE muốn đạt được hầu hết các mục tiêu đen tối của mình, thì tất cả những gì họ cần phải làm chỉ là hoàn toàn không làm gì cả — chỉ cần để nền kinh tế Hoa Kỳ tiếp tục suy thoái tệ hại, để Moody's đưa ra quyết định hạ cấp không thể tránh khỏi, và để thị trường tài chính tự áp đặt chính sách thắt lưng buộc bụng khi đến thời viên mãn.

Và việc thắt lưng buộc bụng sẽ trông như thế nào?

👉Cắt giảm Medicare và An sinh Xã hội — không phải vì chi tiêu lãng phí, mà vì người Mỹ đang trả quá nhiều tiền lãi phát sinh từ nợ đến mức họ không còn tiền cho khoản này. Chuyện này đang tính toán.

👉Giảm chi tiêu quân sự — hãy tưởng tượng việc phải cắt giảm 30% chi tiêu quốc phòng để ngăn các trái chủ hoảng loạn chẳng hạn. Bạn cũng đừng ngạc nhiên nếu điều này có xảy ra đối với Mỹ. Thực tế thì các tuyên bố của Donald Trump về việc rút lực lượng quân sự và đòi trả tiền cho nhiệm vụ bảo kê của Mỹ ở Châu Âu và Nhật Bản đã cho thấy một phần hụt hơi đuối sức của Mỹ trong khoản chi tiêu quân sự. Người không hiểu chuyện thì ngạc nhiên, chứ nếu biết về tình trạng kiệt quệ chi tiêu của Mỹ hiện nay, sẽ không sửng sốt chút nào.

👉Sa thải nhân viên khu vực công, đặc biệt đối với những ai không cần thiết hoặc đang làm việc không đủ năng suất. Khi tiền cạn kiệt, người ta mất việc. Điều đó đơn giản thôi mà. Chuyện này đang xảy ra lâu rồi.

Điều trớ trêu là một nửa đất nước này sẽ cổ vũ và ủng hộ cho kế hoạch trên dưới danh nghĩa "trách nhiệm tài chính." Nhưng đây không phải là về việc lập ngân sách có trách nhiệm. Đó là về việc buộc phải thắt lưng buộc bụng do nguy cơ sụp đổ tài chính. Ảo tưởng về kiểm soát tình hình khó khăn sẽ tồn tại cho đến khi thực tế xảy ra khiến việc phủ nhận trở nên bất khả thi – giống như Mikhail Gorbachev phải cay đắng thừa nhận Liên Xô đã bị giải thể trên truyền hình quốc gia vào ngày 25/12/1991. Đó là cái giá cho việc che giấu điều phải đến, bao dàn ôm đồm quá nhiều thứ chi tiêu trợ cấp và thực tế khủng hoảng đột ngột xảy ra.

Giờ đây, hãy tưởng tượng tất cả những điều này (đã từng xảy ra ở Liên Xô) được thể hiện trong màn trình diễn hỗn loạn mà DOGE đang thực hiện. Tất cả có lẽ sẽ đưa đến những hậu quả rất tồi tệ. Công chúng sẽ ít hiểu được toàn cảnh của thảm kịch cho đến khi quá muộn. Cuộc khủng hoảng sắp tới sẽ không được công bố rõ ràng trên truyền thông truyền hình bởi hệ thống này tránh đề cập trực tiếp đến nguy cơ — ít nhất là cho đến thời điểm tệ hại nhất, vì nếu để tất cả mọi người biết được, tình hình sẽ còn nguy ngập và sự sụp đổ sẽ lan đi nhanh hơn.

Vì thế, sự sụp đổ kinh tế không xảy ra ngay lập tức. Chúng diễn tiến chậm rãi, với mỗi dấu hiệu cảnh báo bị bỏ qua và phớt lờ. Mọi người dân sẽ không nhận ra điều gì đang xảy ra cho đến khi một tổng thống đương nhiệm đứng sau bục phát biểu và thông báo rằng Medicare và An sinh Xã hội sẽ không còn được tài trợ đầy đủ như trước đây — không phải vì tình trạng lãng phí hay gian lận tài chính, mà vì đất nước đang sa lầy quá sâu trong nợ nần để có thể thanh toán những khoản bao dàn ôm đồm. Đến lúc đó, sẽ không thể có cú hạ cánh nhẹ nhàng nào nữa. Nền kinh tế sẽ rơi vào vòng xoáy suy thoái toàn diện, và công chúng cuối cùng sẽ thấy được những gì mà giới chuyên gia kinh tế thực lòng đã cảnh báo trong nhiều năm qua. Thật không may, vào thời điểm đó, thời gian để đưa ra các can thiệp có ý nghĩa đã hết.

Chúng tôi dự đoán rằng trong tiến trình sửa chữa chắp vá cuộc khủng hoảng nợ công, Hoa Kỳ sẽ cần khởi động lại các ngành công nghiệp sản xuất trong nước. Và để làm được điều đó, đồng Đô La phải được phá giá và neo vào tiền số / vàng kim loại. Mỹ sẽ không còn đủ khả năng để duy trì vị thế là nước nhập khẩu ròng của thế giới, một vị thế đã biến họ trở thành quốc gia mắc nợ nhất toàn cầu. Khi FED dừng cỗ máy in tiền nổi tiếng lại, nhiều tỷ phú sẽ tranh nhau kiếm được càng nhiều tiền càng tốt bằng cách phát hành / bán các loại tiền số gian lận của họ. Có vẻ rõ ràng rằng Mỹ sẽ thực hiện tiến trình phi đô la hóa thông qua các tài sản tiền điện  tử, trong khi các quốc gia thuộc khối BRICS (Nga – Trung - Ấn – Nam Phi – Brazil) đang nỗ lực phi đô la hóa thông qua trữ lượng vàng. Những gì tiếp theo sẽ là một cuộc chơi mở, với các đợt giảm đầu tiên của thị trường chứng khoán xảy ra sau đó. Những đợt sóng giảm điểm trên S&P 500 đã chứng minh cho điều đó. Và Donald Trump tuyên bố không quan tâm đến các diễn biến chứng khoán là điều đương nhiên. Nhưng sẽ có những đợt giảm còn nghiêm trọng hơn. Chúng tôi tin rằng chính phủ Mỹ sẽ thao túng đồng Đô La không chỉ thông qua tiền số, mà còn qua các quỹ hưu trí, quỹ 401(k), và IRA (Individual Retirement Account - trương mục hưu trí cá nhân). Họ có thể sử dụng một số chiến thuật không truyền thống với các tài sản này, tạo ra thêm những gợn sóng trong nền kinh tế để gây sức ép khi thời điểm khó khăn ập tới.

Những động thái sắp xếp kinh tế của Donald Trump có thể định hình lại tương lai tài chính của cả thế giới. Một chiến lược kinh tế ẩn giấu liên quan đến tiền số, vàng, việc áp thuế quan và tái cơ cấu nợ công có thể đang tạo tiền đề cho một cuộc chuyển giao tài sản lịch sử — mà người dân bình thường ở Mỹ sẽ là bên phải trả giá. Chính quyền Trump có thể làm sụp đổ nền kinh tế và phân phối lại tài sản trên đầu những người Mỹ. Có một số sự kiện thú vị và dường như không liên quan đến đề tài này, nhưng đủ để thu hút sự chú ý của chúng tôi. Một trong những chỉ số thường dùng để đánh giá sức khỏe kinh tế là chênh lệch lợi suất giữa trái phiếu Kho bạc kỳ hạn 2 năm và kỳ hạn 10 năm. Cách tính này rất đơn giản: lấy lãi suất 10 năm trừ đi lãi suất 2 năm. Nếu kết quả là số dương, thì thị trường nợ đang khỏe mạnh — giới đầu tư được hưởng lãi suất cao hơn khi nắm giữ trái phiếu dài hạn. Điều này hoàn toàn hợp lý. Nếu bạn gửi tiền trong vòng 10 năm thay vì 2 năm, bạn nên nhận được nhiều lãi hơn. Tuy nhiên, các nhà đầu tư trái phiếu rất tinh vi. Họ tính toán các kỳ vọng sẽ diễn ra trong tương lai, chẳng hạn như những đợt suy thoái và lạm phát. Khi lợi suất 2 năm vượt quá lợi suất 10 năm, đường cong lợi suất đảo ngược — báo hiệu rắc rối sắp tới. Theo lịch sử, đường cong lợi suất đảo ngược là một chỉ báo mạnh mẽ về suy thoái. Nếu bạn vẽ biểu đồ chênh lệch lợi suất 2 năm/10 năm bằng dữ liệu từ Cục Dự trữ Liên bang St. Louis (FRED) và đối chiếu với các cuộc suy thoái trước đây, bạn sẽ thấy một mô hình rõ ràng.

Lần đảo ngược gần đây nhất bắt đầu vào năm 2023 và kéo dài đến đầu năm 2024. Đó là lúc chúng tôi bắt đầu tìm kiếm manh mối về thời điểm mà một cuộc suy thoái có thể xảy ra. Trong khi lạm phát vẫn ở mức cao, một cuộc suy thoái toàn diện vẫn chưa xảy ra. Chúng tôi tin rằng lý do chính là nhờ tỷ lệ thất nghiệp ở Mỹ thấp. Nếu bạn đối chiếu tỷ lệ thất nghiệp với chênh lệch lợi suất, bạn sẽ nhận thấy một mối quan hệ chủ chốt: khi chênh lệch lợi suất âm và tỷ lệ thất nghiệp bắt đầu tăng mạnh, một cuộc suy thoái sẽ xảy ra sau đó.

Hiện tại, tỷ lệ thất nghiệp vẫn thấp, nhưng một khi nó bắt đầu tăng nhanh, cuộc suy thoái sẽ ập đến — và có thể đó là một cuộc suy thoái nghiêm trọng, xét đến khoảng thời gian đảo ngược được dự báo sẽ kéo dài. Lý do tại sao lại như vậy? Sự kết hợp giữa lạm phát cao (có thể trầm trọng hơn do chính sách áp thuế nhập khẩu) và hiện tượng sa thải hàng loạt. Trump đang cố gắng đánh đu giữa hai thái cực này và hy vọng tỷ lệ thất nghiệp chưa chạm đến mức báo động. Nhưng nếu bạn nhìn thấy báo chí công bố tỷ lệ này đang gia tăng, thì bạn hiểu rằng điều gì đang đến rồi đó. Những gì bạn nhìn thấy trên bề mặt — chẳng hạn như các chỉ số kinh tế (chứng khoán, vàng, đô la, tiền số…) — chỉ là một phần của câu chuyện. Bên dưới bề mặt đó là một dòng chảy ngầm sâu hơn. Tuy nhiên, một cuộc suy thoái đơn thuần không giải thích được mọi thứ. Các đợt suy thoái kinh tế xảy ra, nhưng chúng không phải lúc nào cũng đi kèm với sự thay đổi cấu trúc có chủ ý về tài sản và quyền lực. Lần này, có những dấu hiệu cho thấy một điều gì đó sâu xa hơn đang diễn ra. Các tín hiệu cảnh báo kinh tế thông thường — như đảo ngược đường cong lợi suất, tình trạng lạm phát và xu hướng thất nghiệp — đang nhấp nháy cảnh báo, nhưng chúng có thể không chỉ báo hiệu một cuộc suy thoái. Chúng có thể đang là dấu chỉ của một thao tác tài chính có chủ ý, được thiết kế không phải để giảm bớt khó khăn kinh tế mà là để khai thác cuộc khủng hoảng. Ở trung tâm của sự thay đổi tiềm năng này là Quỹ Tài sản Quốc gia của Trump (Sovereign Wealth Fund), lệnh thúc đẩy kiểm toán vàng và giá vàng đang tăng vọt. Trong nhiều tháng qua, giá vàng đã tăng đều đặn, và cách đây vài ngày, đã chạm mức cao nhất mọi thời đại là 3.000 USD/ounce. Trong điều kiện bình thường, vàng đóng vai trò như một công cụ phòng ngừa lạm phát, phản ứng với tình trạng đồng USD suy yếu và bất ổn kinh tế. Nhưng đợt tăng này có thể báo hiệu điều gì đó lớn hơn. Nếu không chỉ là lạm phát mà là màn mở đầu cho một chiến lược tài chính rộng lớn hơn thì sao? Trump từ lâu đã biết rõ về cách thao túng nợ hơn hầu hết mọi người — xét cho cùng, ông đã xây dựng đế chế của mình dựa trên điều đó. Nếu ông ta đang lên kế hoạch “một đòn bẩy  và chuyển đổi" lớn với nợ công Mỹ, chuyển gánh nặng lên công chúng thì sao? Khi Trump dự định thành lập Quỹ Tài sản Quốc gia (Sovereign Wealth Fund), chúng ta nên ngay lập tức nghi ngờ rằng nó sẽ mang lợi ích cho ông này và các đồng minh giàu có của ông ta. Sau đó, chúng ta bắt gặp một tin tức khác: tỷ phú Elon Musk và Rand Paul ủng hộ việc kiểm toán dự trữ vàng của Mỹ. Điều đó gợi nhớ đến một mảnh ghép quan trọng trong lịch sử kinh tế tư bản Hoa Kỳ —  là hình thức Quỹ Chìm của Alexander Hamilton (Alexander Hamilton’s Sinking Fund). Quỹ Chìm của Hamilton được thiết kế để quản lý và dần dần giảm nợ quốc gia bằng cách mua lại trái phiếu chính phủ một cách có hệ thống. Nó được tài trợ bởi các nguồn thu như từ chính sách thuế quan — điều mà Trump đang tích cực ủng hộ. Trong khi đó, các nhà khai quốc công thần của Hoa Kỳ là Thomas Jefferson (1743 - 1826)) và James Madison (1751 - 1836) đã phản đối hình thức này, vì cho rằng nó tập trung quyền lực vào tay chính phủ liên bang quá nhiều và mang lại lợi ích không cân xứng cho các chủ nợ giàu có. Nỗi sợ của họ có thể đã được chứng minh — bởi vì chúng ta có thể đang trên bờ vực chứng kiến một phiên bản hiện đại của chiến lược này, nhưng với bước ngoặt thậm chí còn quyết liệt hơn. Việc áp thuế quan chỉ là một phần của phương trình, vì Trump đang tính toán, lúc thì đe dọa, lúc thì áp đặt rồi cởi bỏ để hy vọng giảm bớt gánh nặng nhập siêu từ Canada, Mexico và Châu Âu. Nhưng yếu tố thay đổi cuộc chơi thực sự có thể là tiền số và vàng.

👉 Giá trị dự trữ vàng được thổi phồng: Nếu Trump và các đồng minh của ông định giá lại tiền số và vàng — về cơ bản là tăng giá chính thức của chúng — điều này có thể thay đổi đáng kể các chiến lược trả nợ.

👉 Giảm nợ (trên giấy tờ): Bán vàng được định giá lại sẽ cho phép chính phủ huy động tiền mặt mà không cần in thêm tiền, về lý thuyết sử dụng nó để mua lại trái phiếu chính phủ và xóa nợ — tương tự như hình thức Quỹ Chìm của Hamilton. Đưa đẩy tiền số theo từng đợt tăng giảm để kiếm lời và dự trữ, cũng như thiết lập các làn sóng dồn nợ sang chỗ khác (là những quốc gia nào hoặc những bên ngu ngốc mua vào đống tiền ảo theo lời kêu gọi kích thích lòng tham).

👉 Ảo tưởng tài chính: Trong khi điều này có vẻ như để củng cố vị thế tài chính của chính phủ, nó cũng có thể trở thành một cơ chế chuyển giao tài sản — đẩy quyền lực kinh tế về phía giới siêu giàu trong khi để người dân Mỹ bình thường phải đối mặt với bất ổn kinh tế.

Tuy nhiên, có một điểm đáng lưu ý: họ sẽ không xóa nợ. Thay vào đó, họ sẽ tái cơ cấu nó — tận dụng vàng và tiền số được định giá lại để vay thêm nợ, mang lại lợi ích cho giới tinh hoa trong khi người dân Mỹ bình thường phải gánh chịu hậu quả. Các mảnh ghép đang dần vào vị trí. Các chỉ số kinh tế được thả nổi và không quan tâm dù ở mức giảm sút lịch sử, việc đề xuất Quỹ Tài sản Quốc gia, ký xác nhận thành lập Quỹ Dự trữ Bitcoin, thúc đẩy kiểm toán vàng, đều chỉ ra thao tác tài chính có thể định hình lại nền kinh tế Mỹ — không phải vì lợi ích của công chúng, mà vì những kẻ đang nắm giữ quyền lực lớn nhất. Giới nhà giàu và tinh hoa Mỹ hiện đang dự định thu gọn bộ máy, chấp nhận phi Đô La hóa, gây bùng nổ khủng hoảng chứng khoán, đẩy tiền số và vàng ra để chuẩn bị cho một cuộc chuyển đổi lớn, và khiến hỗn loạn làm cho người dân không hiểu được kế hoạch cốt lõi của họ.

Giờ đây, Moody's không cần phải chủ động làm gì để gây ra hỗn loạn. Họ chỉ cần chờ đợi. Chờ đợi FED giả vờ vật lộn. Chờ đợi bong bóng nợ nần phình to hơn nữa. Chờ đợi sự rối loạn chính trị không thể tránh khỏi biến thành một cơn hoảng loạn toàn diện quét qua thị trường. Việc hạ cấp của Moody's sẽ kích hoạt hiệu ứng domino. Và khi hạ cấp thì điều gì sẽ xảy ra? Các nhà đầu tư sẽ bỏ chạy hàng loạt. Dòng vốn sẽ rút đi nhanh chóng, và hậu quả sẽ rất nghiêm trọng. Khi hệ thống tài chính Hoa Kỳ mất đi uy tín từng có, như được tuyên bố chính thức bởi cả ba cơ quan xếp hạng lớn, thì mọi lĩnh vực của nền kinh tế sẽ cảm nhận được tác động ngay lập tức. Hoa Kỳ chi tiêu cho quân sự nhiều hơn mười quốc gia tiếp theo trong danh sách cộng lại. Đó là đặc quyền của một siêu cường thống trị thế giới. Nhưng khi các khoản thanh toán lãi suất chiếm một phần không bền vững trong ngân sách, ngay cả khu vực công nghiệp quốc phòng cũng sẽ bị ảnh hưởng. Chúng ta thấy rõ những bất cập đang xảy ra nơi Tập đoàn Boeing hoặc sự đắt đỏ của dòng máy bay tiêm kích F35. Việc cắt giảm 30% chi tiêu quốc phòng không chỉ có thể xảy ra — mà là không thể tránh khỏi. Đối với một quốc gia đã xây dựng sự thống trị toàn cầu dựa trên bá quyền quân sự, đây sẽ là một sự kiện gây chấn động. Các khu vực phân chia ảnh hưởng địa chính trị sẽ thay đổi.

Trung Quốc sẽ thấy cơ hội để đẩy nhanh ảnh hưởng của mình tại Đài Loan, Đông Á và Biển Đông – thậm chí lấn đến Châu Đại Dương và Australia. Nga sẽ trở nên táo bạo hơn ở Đông Âu và tiến xa hơn nữa về phía Tây trên lục địa Châu Âu. Các đồng minh từng dựa vào sự bảo đảm an ninh của Hoa Kỳ sẽ bắt đầu lên kế hoạch dự phòng. Đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng tài chính — đó còn là một bước ngoặt địa chính trị. Ở khoảnh khắc chính phủ Hoa Kỳ không còn đủ khả năng tài trợ cho sự hiện diện quân sự khổng lồ của mình, thì cấu trúc quyền lực toàn cầu sẽ bắt đầu thay đổi.

Chúng ta đang chứng kiến sự rối loạn chính trị đang ở mức cao nhất mọi thời đại tại Nhà Trắng. Hoa Kỳ đang công khai đứng về phía Nga tại Liên Hợp Quốc. Các nhà đầu tư nước ngoài đang kinh hãi khi chứng kiến Hoa Kỳ vứt bỏ uy tín của mình. Họ sẽ không cần phải được nhắc nhở đến hai lần để tìm kiếm những nơi an toàn hơn và tái triển khai dòng tiền của mình. Đây là cách các đế chế kinh tế sụp đổ — không phải với một tiếng nổ, mà là vì đánh mất niềm tin. Sẽ không có một khoảnh khắc độc đáo mà mọi người cùng nhận ra họ đang bị khủng hoảng bao vây, kiểu như "Ôi không, nó kết thúc rồi." Thay vào đó, một ngày nào đó, người Mỹ sẽ thức dậy và chợt nhận ra rằng nền kinh tế của họ đã không còn tồn tại nữa. Sự sụp đổ này sẽ không ồn ào. Nó không phải là một vụ nổ như trong phim bom tấn của Hollywood, không phải là một hố đen đột ngột nuốt chửng nước Mỹ chỉ sau một đêm. Thay vào đó, sự sụp đổ là một quá trình chậm rãi, đau đớn — âm thầm, len lỏi vào từng ngóc ngách của hệ thống và kiên nhẫn phá hủy toàn thể cấu trúc. Rất nhiều người đang chờ đợi một khoảnh khắc rõ ràng của “hỗn loạn toàn cầu” — một sự kiện tách bạch rõ ràng, duy nhất báo hiệu khởi đầu của kết thúc. Nhưng nó đang xảy ra rồi. Những người mong đợi sự kết thúc của nền văn minh giống như một vụ va chạm thiên thạch có lẽ đang đui mù trước các biến động của chứng khoán, giá vàng và tiền số. Họ vẫn đang ảo tưởng đung đưa qua lại, cố gắng thu vén nhặt nhạnh chút lợi lộc giữa các làn sóng đầu cơ. Nhưng họ không hiểu rằng xu thế chung sẽ giống như một căn bệnh nan y — nó làm suy yếu, cạn kiệt sức lực và cuối cùng tiến đến cái chết, nhưng hiếm khi tất cả các triệu chứng ấy ập đến cùng một lúc.

Hãy lấy biến đổi khí hậu làm ví dụ. Cuộc khủng hoảng này không phải là một công tắc bật tắt giữa “mọi thứ đều ổn” và “mọi thứ đều diệt vong.” Đó là một quá trình leo thang của các thảm họa, cái mới xảy ra sẽ tồi tệ hơn cái trước đó một chút, nhưng không có cái nào đủ để khiến cả thế giới đồng loạt hét lên hoảng hốt cả. Sau mỗi thảm họa, người ta sẽ chứng kiến có một phần dân số bị quét đi hoặc phải gánh chịu hậu quả thê thảm (ví dụ như vụ cháy rừng ở Los Angeles vào đầu tháng 1/2025, trận lũ lịch sử ở Valencia – Tây Ban Nha hồi tháng 10/2024, hay cơn siêu bão Yagi thả bom nước xuống miền Bắc Việt Nam vào đầu tháng 9/2024). Nhưng người ta sẽ quên ngay vì còn bận rộn đầu cơ và bị cuốn theo các dòng tiền. Nếu bạn đang chờ đợi với hy vọng chứng kiến khoảnh khắc sự sụp đổ chính thức bắt đầu, thì bạn đã bỏ lỡ chuyện đó rồi đấy. Câu hỏi không phải là bao lâu nữa cho đến khi sự hỗn loạn làm thay đổi thế giới sẽ ập đến. Câu hỏi là: tại sao bạn không nhìn thấy điều đó đúng như bản chất của nó? Sự tan rã của nền văn minh này không cần một thảm họa duy nhất, có chiều kích ngoạn mục để chiêm ngưỡng ồ à — sự tan rã đó đang dần xảy ra trong những sự kiện tầm thường, nhỏ nhặt, dễ bị bỏ qua. Nó giống như một sự suy giảm dần dần về sinh kế, gia tăng chi phí và không còn được bảo đảm an ninh nữa. Mỗi năm, nền nhiệt độ tăng dần, nạn hạn hán kéo dài hơn, và các cơn bão có cường độ mạnh hơn, nhưng mọi người vẫn bám lấy ảo tưởng về sự bình thường và ổn định. Chuyện xảy ra ở nơi khác thì cứ mặc kệ. Thân ai người nấy lo.

Mỹ cũng thế. Chúng ta bắt đầu chứng kiến lời dự báo mà Hành tinh Titanic đã liên tục lập đi lập lại trước kia về thời kỳ, khi mà “nhà nào cháy thì tự thân nhà đó phải lo, vì thực ra, cả thành phố đều cháy cả!” Các đế quốc sẽ ngày càng phải co lại tầm ảnh hưởng của mình vì một lẽ đơn giản là chi tiêu cho các thiệt hại do thiên tai và biến đổi khí hậu vượt quả mức khả năng thanh toán của họ. Chính phủ Mỹ sẽ chỉ có đủ khả năng để lo cho người Mỹ. Chính phủ Anh cũng chỉ có đủ khả năng để bảo đảm an ninh cho nước Anh. Trung Quốc cũng thế. Nga cũng thế. Tất cả phải giữ vững biên giới, đóng cửa các đường biên và đặt súng máy để ngăn các dòng người tỵ nạn khổng lồ tràn qua biên giới. Bên cạnh đó, bản thân chính người Mỹ, người Châu Âu, người Trung Quốc, người Australia, Brazil… cũng phải chạy về hai cực vì vùng xích đạo quá nóng để sinh sống và tồn tại. Đó là xu hướng chung mà cả các loài thực vật và sinh vật biển cũng đang dồn về vùng cận cực. Chỉ khác là chúng không bị chặn lại bởi luật hà khắc của ranh giới chính trị và đường biên lãnh thổ giữa các quốc gia. Chúng tự do hơn con người, may mắn hơn chúng ta.

Khoản vay thế chấp của bạn có thể là nạn nhân tiếp theo của cuộc khủng hoảng khí hậu – sụp đổ tài chính. Bạn nghĩ rằng việc vay mua nhà bây giờ đã trở nên ngày càng khó khăn rồi? Hãy thử vay thế chấp ở các khu vực dễ xảy ra thảm họa cháy rừng, lụt lội hay siêu bão mà xem. Sẽ gần như chả có ngân hàng nào dám cho chúng ta làm điều đó cả. Chúng ta không nói về một viễn cảnh khoa học viễn tưởng xa xôi nào. Chúng ta đang hình dung ra cảnh tượng đó trong vòng một thập kỷ tới. Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Jerome Powell gần đây thừa nhận rằng các công ty bảo hiểm và ngân hàng đang rút lui khỏi toàn bộ các khu vực dễ gặp thảm họa, xem những nơi đó là không thể bảo hiểm hoặc có khả năng an toàn tài chính được. Điều đó có nghĩa là không được vay, không thể thế chấp, không có cơ sở hạ tầng tài chính để hỗ trợ cộng đồng. California, Florida, một số phần của khu vực Trung Tây nước Mỹ — bất cứ nơi nào có rủi ro khí hậu đủ cao, thì ngành tài chính sẽ đơn giản ngó lơ.

Và cuộc khủng hoảng luôn bắt đầu theo cùng một cách: mọi thứ trở nên đắt đỏ hơn một chút. Hóa đơn đi chợ của bạn tăng dần. Tiền lương của bạn mua được ít hơn. Chế độ thanh toán lương trì trệ trong khi chi phí tăng dần. Mọi người phải nỗ lực làm việc chăm chỉ hơn chỉ để mua được những thứ như cũ. Bạn phải thực hiện những điều chỉnh nhỏ — mua hàng bán lẻ thay vì hàng hiệu nổi tiếng, bỏ qua các sản phẩm hữu cơ, cắt giảm việc ăn ngoài ở nhà hàng. Các khoản tiết kiệm bị rút cạn chỉ để trang trải những nhu cầu cơ bản. Ban đầu, việc đó xem ra không có gì quá nghiêm trọng, chỉ là những hy sinh nhỏ. Nhưng rồi một ngày, bạn chợt nhận ra một điều đơn giản — những mặt hàng bạn từng xem là nhu cầu đương nhiên và cơ bản — thì này đã dần biến thành thứ xa xỉ. Đã có thời trứng rẻ đến mức trẻ con dùng chúng để ném vào nhau cho vui. Còn hiện nay thì sao? Việc mua trứng gần như là một quyết định tài chính lớn. Nếu bạn nghĩ tình trạng đó đã là tệ rồi, thì hãy đợi thêm vài năm nữa mà xem, khi đại dịch cúm gia cầm xảy ra trên diện rộng. Trứng sẽ không chỉ đắt — chúng có thể trở thành một món đặc sản đắt tiền mà không phải ai cũng được nếm thử, như trứng cá caviar chẳng hạn. Dịch cúm H5N1 đang xóa sổ các đàn gia cầm với tần suất ngày càng nhiều. Chu kỳ bất tận của việc tiêu hủy và tiêm phòng đang buộc giới nông dân trang trại nhỏ lẻ phải chấp nhận ngưng việc nuôi gà, khiến toàn bộ ngành công nghiệp chăn nuôi gia cầm rơi vào bàn tay thâu tóm lông lá của một vài tập đoàn khổng lồ. Những tập đoàn đó, tất nhiên, sẽ dồn mọi chi phí rủi ro phát sinh — như dịch bệnh bùng phát, gián đoạn chuỗi cung ứng, thiếu thức ăn chăn nuôi — trực tiếp lên đầu người tiêu dùng. Điều gì sẽ xảy ra khi trứng có giá 10 đô la một tá? 20 đô la một chục? Chà, người giàu sẽ tiếp tục ăn chúng, không quan tâm đến giá cả. Nhưng phần còn lại của dân đen sẽ phải chấp nhận dùng thứ trứng protein tổng hợp, được tạo ra trong phòng thí nghiệm như sản phẩm thay thế chẳng hạn — một loại trứng siêu chế biến, nhân tạo, ổn định về mặt hóa học, nhưng thiếu dưỡng chất và nhiều khi có tác dụng phụ chưa được biết đến. Đó cũng là một kiểu “thắt lưng buộc bụng” đấy!

Vấn đề với ngành sản xuất thực phẩm công nghiệp không chỉ là nó không bền vững — mà là những kẻ đứng đầu ngành công nghiệp này sẽ không quan tâm đến ý kiến của người tiêu dùng. Khi chi phí nuôi gà trở nên quá cao, các tập đoàn sẽ chuyển sang áp dụng giải pháp tổng hợp. Khi chăn nuôi bò không còn sinh lời, họ sẽ đẩy mạnh thịt nuôi cấy trong phòng thí nghiệm. Khi sản lượng lúa mì giảm, họ sẽ tạo ra một số sản phẩm siêu chế biến thay thế. Đó là hồi chuông báo tử của thực phẩm thật. Từng chút một, thứ chúng ta ăn vào sẽ không còn giống thức ăn trước đây nữa. Nó sẽ là một hỗn hợp dinh dưỡng được sản xuất hàng loạt, được thiết kế khoa học để chỉ đủ cung cấp dinh dưỡng cho tầng lớp lao động sống sót, trong khi người giàu thưởng thức những nguồn thực phẩm tự nhiên organic, tươi ngon thật sự còn sót lại. Thậm chí, thức ăn sẽ khiến con người ta dễ mang bệnh, chết nhanh hơn, để còn tránh cuộc khủng hoảng mất việc làm vì AI và robot đang tràn vào các công xưởng và chuỗi dây chuyền sản xuất. Bạn nghĩ rằng tình trạng mất an ninh lương thực và phải “thắt lưng buộc bụng” chỉ xảy ra ở các nước “đang phát triển” thôi ư? Nước Mỹ đang tiến thẳng đến hiểm họa đó, với các ngành khoa học chế biến thịt nhân tạo, các hãng phân bón hóa chất và thuốc trừ sâu "cao cấp", cũng như ngành công nghiệp fast food ăn nên làm ra. Vấn đề sẽ không chỉ dừng lại ở trứng. Cùng một mô hình sẽ lặp lại với sữa, ngũ cốc, và thậm chí cả rau tươi. Nuôi bò rất tốn kém, vì vậy giá sữa và phô mai sẽ tăng vọt. Tình trạng thiếu hụt lúa mì do hạn hán sẽ khiến bánh mì trở nên khan hiếm cũng như kém dinh dưỡng hơn, được nhồi nhét thêm vào các thành phần độn để kéo dài nguồn cung nhưng không có tác dụng gì cho việc nuôi dưỡng thể chất.

Không cần phải là thiên tài để biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo. Mọi người sẽ không nổi loạn vì một đợt tăng giá trứng đơn lẻ. Họ sẽ không nổi dậy khi giá xăng tăng năm mươi xu. Nhưng khi mọi thứ cứ thế trở nên tồi tệ hơn một chút — khi mức sống cứ âm thầm bị bào mòn — thì cơn phẫn nộ sẽ dần tích tụ, đưa đến nỗi thất vọng âm ỉ. Và lịch sử cho chúng ta biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo: chiến tranh, chủ nghĩa độc tài, và xã hội rơi vào biến loạn bạo lực. Mọi người thường tưởng tượng sự sụp đổ giống như một sự kiện bùng nổ đột ngột — hỗn loạn trên đường phố, bộ máy chính phủ sụp đổ chỉ sau một đêm. Nhưng trong thực tế tại các quốc gia đã quen chịu đựng và không có thói quen đòi hỏi đối chất thẳng thắn với giới cầm quyền, sự sụp đổ là một quá trình dài dằng dặc của bỏ mặc và suy tàn. Đó là một tiến trình tàn nhẫn chậm rãi, đau đớn, nơi những người dễ bị tổn thương nhất bị phớt lờ phải chịu đựng trong khi người giàu có xây dựng khả năng tự cách ly khỏi hiểm họa và có thể tạm thời sống an toàn. Đúng, sẽ có những cuộc nổi dậy bạo lực ở một số nơi. Nhưng với quyền lực toàn phần hiện nay của giới tỷ phú, chúng sẽ chỉ như là kiểu khởi nghĩa tuyệt vọng. Các thành phố cháy rụi. Nhưng phần lớn sự sụp đổ sẽ chỉ gây cơn đau mãn tính, từ từ chậm rãi gặm nhấm nạn nhân, không giải quyết được vấn đề. Bạn sẽ không thấy người ta chết đói trên đường phố. Thay vào đó, họ sẽ chết vì những nguyên nhân “tầm thường và hợp lý” hơn — ví dụ như một trận cúm nặng, một ca nhiễm trùng đường huyết đơn giản, một vết thương nhỏ khó lành vì chứng đái tháo đường do tiêu thụ thực phẩm bẩn, dịch vụ chăm sóc y tế quá đắt đỏ hoặc không thể tiếp cận… Nhiều lý do lắm để “bình thường hóa” một cái chết. Và khi phần tồi tệ nhất xảy đến? Không ai sẽ gọi đó là nạn đói cả. Không ai sẽ gọi đó là sự sụp đổ cả. Chính phủ sẽ chỉ gọi đó là “sự gia tăng tỷ lệ tử vong”, và các hãng tin sẽ viết những tiêu đề vô cảm về “số người chết gia tăng trong các cộng đồng bị gạt ra ngoài lề xã hội”. Số phận của đa số là như vậy, nhưng phần lớn dân đen sẽ không nhận ra khi bị bào mòn dần dần.

Đối với người Mỹ, nếu không thể vay tiền, thì rất ít người có thể mua được nhà. Nếu không ai có thể mua nhà, toàn bộ các thị trấn sẽ trở thành những hố sụt kinh tế. Và đây không chỉ là một cuộc khủng hoảng lý thuyết — nó đã bắt đầu rồi. Các công ty bảo hiểm đã từ bỏ Florida và California trong nhiều năm, và các ngân hàng đang bắt đầu làm theo. Đó là Giấc mơ Mỹ? Trông giống như Thông báo Trục xuất Thuần Tự nhiên thì đúng hơn.

Những dấu hiệu của sự sụp đổ có ở khắp nơi. Nhưng phần lớn người dân đang bị tẩy não và huấn luyện để phớt lờ chúng. Các thuyết âm mưu được tung ra như một phần của giải pháp. Những trò đùa thu hút đám đông mua vào bán ra tiền số để gom cú chót. Chiến dịch vỗ ngực xem thường mầm bệnh, chối bỏ gạt phăng toàn bộ lịch sử chống dịch bệnh của vaccine (cho dù sự thất bại của vaccine mRNA và thói tham lam của các tập đoàn dược phẩm cũng đang đẩy đến sự tẩy chay này), đưa Louis Paster ra đấu tố, đang giúp tạo ra một bộ phận con mồi lớn khi một đại dịch mới sắp ập đến. Chắc chắn khi đại dịch cúm gia cầm bùng nổ, người ta sẽ còn chứng kiến nhiều nạn nhân hơn so với con số 7 triệu người.

Lời nói dối nguy hiểm nhất mà mọi người thường tự nhủ với chính mình là sự sụp đổ đang đến — như thể nó chưa bắt đầu, như thể chúng ta không đang chứng kiến các xã hội tan rã thành từng mảnh, như thể các đám cháy, lũ lụt, tình trạng thiếu hụt lương thực, và bất ổn chính trị chỉ là những vấn đề tạm thời thay vì là màn mở đầu của một quá trình tiếp diễn vĩnh viễn. Sự thật là, chúng ta đang sống trong sự sụp đổ ngay lúc này. Nó chỉ không trông giống như cách mọi người nghĩ. Sẽ không có kiểu đếm Ngày Thứ Nhất hay Thứ Hai của sụp đổ. Sẽ không có thông báo tin tức khẩn cấp tuyên bố Nước Mỹ Đã Chính Thức Sụp Đổ. Không có vụ nổ đột ngột đánh dấu điểm khởi đầu của tiến trình kết thúc. Thay vào đó, nó là cái chết bởi một ngàn vết cắt kiểu như tùng xẻo — chậm rãi, không ngừng, hành hạ đau đớn.

Chúng ta thậm chí còn chưa đề cập đến hậu quả chính trị, cách mà tình trạng hỗn loạn khí hậu và khan hiếm nguồn sống sẽ nuôi dưỡng và sinh ra chủ nghĩa độc tài dân túy. Khi người dân sợ hãi và tuyệt vọng, họ sẽ tìm kiếm ai đó để đổ lỗi hoặc ai đó để dựa vào. Không phải ngẫu nhiên mà khi môi trường trở nên tồi tệ hơn, giới chính trị cực hữu sẽ gia tăng quyền lực. Chủ nghĩa phát xít thường phát triển mạnh trong giai đoạn bất ổn. Mọi thứ càng tồi tệ, càng nhiều người quay sang ủng hộ các nhà lãnh đạo mạnh mẽ, đòi hỏi vật tế thần, và các luật lệ hà khắc bóp nghẹt quyền con người.

Và đây là phần sự thật đắng nhất mà các bạn phải chấp nhận: người dân bình thường không gây ra các hậu quả nói trên. Dân đen không làm tan chảy lớp băng vĩnh cửu. Dân đen không khiến trứng trở nên đắt đỏ. Dân đen không ép người ta vào cảnh nghèo đói. Đó là công việc của các tập đoàn, tỷ phú, chính trị gia tham nhũng, và tầng lớp thống trị. Họ khai thác, vơ vét, tích trữ, và bóc lột, cũng như biết rõ điều đó sẽ dẫn đến đâu. Và giờ đây khi hậu quả đã hiển nhiên, họ sẽ làm mọi thứ trong khả năng của mình để bảo vệ bản thân — bằng chính cái giá của các nạn nhân, chính là bạn đó.

Vậy, bây giờ thì sao? Có giải pháp nào không? Chắc chắn là có đấy. Nhưng tất cả đều đòi hỏi phải thay đổi hệ thống từ tận gốc, thay đổi cả nhận thức của người dân, và đó chính xác là điều mà giới quyền lực sẽ không cho phép. Mọi “sửa chữa” sẽ chỉ là một miếng băng dán, một chiến thuật trì hoãn, một cách để kéo dài sự đau khổ thêm một chút nữa — chỉ đủ để những người ở đỉnh cao tiếp tục sống thoải mái trong khi phần còn lại dần chìm sâu hơn vào vực thẳm tuyệt vọng.

SIÊU NĂNG LỰC DUY NHẤT CỦA NGƯỜI DÂN – TẬP TRUNG KIỂM SOÁT TỪ BÊN TRONG

Vậy người dân có thể làm gì? Chúng ta đang trực tiếp chứng kiến nền tảng của xã hội bị rạn nứt dưới sức nặng của những cuộc khủng hoảng đa chiều chồng chất đang kéo đến. Hoảng loạn là điều tự nhiên phải có. Nhưng hoảng loạn sẽ không cứu nổi chúng ta. Nó càng khiến chúng ta dễ bị thao túng hơn. Và đó chính xác là những gì những kẻ ở trên đỉnh đang trông chờ — những người giàu có, các chính trị gia, những người đã phá vỡ thế giới này, phớt lờ các hậu quả và có khả năng lẩn tránh bỏ đi mà ít bị hề hấn gì trong giai đoạn sụp đổ.

Chúng ta không thể sửa chữa thế giới. Dù sao thì cũng không thể làm được điều đó ngay lập tức. Nhưng chúng ta có thể kiểm soát cách mà chúng ta phản ứng. Nó bắt đầu bằng việc tập trung quay trở vào tâm điểm kiểm soát từ bên trong tâm trí và tâm hồn. Điều này nghe có vẻ sáo rỗng và phi thực tế, nhưng đó là thứ duy nhất có ý nghĩa khi thế giới bên ngoài đang mất kiểm soát. Bạn phải nhận ra được những gì bạn có thể kiểm soát và những gì bạn không thể. Hãy tập trung vào những thứ bạn có thể kiểm soát được. Đừng hoa mắt vì những đồng tiền ảo, cũng như đừng cố đua theo cơn sốt vàng.

Bạn có thể chứng kiến những thứ mình yêu quý — ví dụ như ý tưởng về quyền dân chủ, sự ổn định sự nghiệp, tương lai cho con cái — chết dần theo thời gian thực. Nếu bạn đang dao động giữa phủ nhận và phẫn nộ, nếu bạn phải vật lộn để xử lý mọi thứ đang tan rã nhanh chóng như thế nào, đó là bởi vì bạn đang đau buồn. Và giống như khi đau buồn, đây không phải là thời điểm để đưa ra bất kỳ quyết định thay đổi cuộc đời mang tính đột ngột nào. Bạn không bán nhà vào ngày sau đám tang người thân trong gia đình. Bạn không bỏ việc trong lúc tuyệt vọng. Bạn không nhổ bỏ cuộc sống của mình khi cảm xúc vẫn rơi tự do vào hố sâu buồn chán thất vọng. Thế giới đang thay đổi với tốc độ chóng mặt, và sự bất ổn đó sẽ lắng xuống — nhưng chỉ sau khi một bức tranh toàn cảnh rõ ràng hơn xuất hiện. Ngay bây giờ, bạn không có tất cả các mảnh ghép, và điều đó có nghĩa là việc thực hiện bất kỳ bước đi lớn nào đều là một canh bạc mạo hiểm.

Chúng ta không thể ngăn chặn các sắc lệnh hành pháp trắng trợn bay ra khỏi Nhà Trắng hoặc các tập đoàn gian lận để vơ vét thêm của cải. Nhưng chúng ta có thể kiểm soát cách chúng ta phản ứng với chúng. Chúng ta không thể ngăn chặn cuộc khủng hoảng biến đổi khí hậu, nhưng chúng ta có thể chuẩn bị cho những tác động của nó ở bình diện dân thường. Đừng chờ ai lo cho mình cả! Chúng ta không thể chấm dứt tình trạng mất việc làm hàng loạt, nhưng chúng ta có thể điều chỉnh các kỹ năng của mình để cố gắng tồn tại. Vấn đề không phải là kiểm soát thế giới; mà là kiểm soát cách bạn sống ở trong đó, dù chuyện gì xảy ra đi chăng nữa.

Từ lâu, chúng tôi luôn khuyên các bạn hãy chuẩn bị kỹ lưỡng cho điều phải đến để thích nghi và có cơ hội tồn tại tốt hơn. Đừng để nước ngập đến cổ rồi mới phản ứng. Hãy khôn ngoan dùng những đồng tiền, của cải, phương tiện cuối cùng để đầu tư vào đúng chỗ, nhằm bảo đảm cho các giá trị tương đối trường tồn, mà có thể bảo vệ các bạn và người thân xung quanh các bạn khi cuộc khủng hoảng xảy ra. Điều đó đã được chỉ rõ trong bài phân tích NỢ CÔNG NƯỚC MỸ, BITCOIN, AI, VÀ DỊCH BỆNH. Các bạn nên đọc kỹ bài này, đặc biệt là phần HƯỚNG DẪN THỰC TẾ VỀ TIỀN TỆ TRONG GIAI ĐOẠN SỤP ĐỔ.

Còn nếu các bạn đã lâm vào tình huống sụp đổ và thảm họa rồi mà chưa chuẩn bị kỹ, thì chìa khóa giải pháp là phải chia nhỏ phản ứng thành các kế hoạch ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Và trớ trêu thay, thế giới doanh nghiệp - nơi đã góp phần nhiều tạo ra cuộc khủng hoảng này - đã tìm ra một khuôn khổ các biện pháp đối phó như sau: Quản lý Khẩn cấp, Duy trì Hoạt động Kinh doanh và Phục hồi sau Thảm họa. Nếu chúng hiệu quả với họ, chúng cũng có thể đem lại hiệu quả cho người dân bình thường.

👉 Quản lý Khẩn cấp là phản ứng ngắn hạn.

Đó là khoảnh khắc bạn thối lên những câu chẳng hạn như "Chết mẹ!", “Úi Chời ơi!” ngay sau khi thảm họa xảy ra. Khoảnh khắc đó đơn giản là về sự sống còn. Bạn hãy tự hỏi mình có an toàn không? Những người thân yêu của bạn có ổn hay không? Bạn có đang nắm giữ chuẩn bị những thứ thiết yếu cần phải có hay không — như thực phẩm, nước uống, và nơi trú ẩn? Đây không phải là lúc để nghĩ về tương lai; mà là để phòng bị và cố gắng vượt qua giờ tiếp theo, ngày tiếp theo, giai đoạn tiếp theo của cuộc khủng hoảng.

Đây không chỉ là những thuật ngữ của giới doanh nghiệp - chúng là những chiến lược sinh tồn. Các tập đoàn không tự nhiên nghĩ ra chúng; chúng được mô phỏng theo cách con người phản ứng với thảm họa. Nhưng các tập đoàn đã tìm ra cách để thể chế hóa chúng, mở rộng quy mô và làm cho chúng đem lại lợi ích. Nếu họ có thể sử dụng những khuôn khổ này để bảo vệ mình, thì chúng ta cũng có thể sử dụng chúng để bảo vệ gia đình và tương lai của chúng ta. Ngay tại điểm khởi đầu, phản ứng ngắn hạn sẽ đến trong vài giây, vài phút và vài giờ sau khi thảm họa xảy ra. Sự kiện khủng hoảng vừa mới xảy ra, và không có gì quan trọng hơn là khả năng sống còn. Chúng ta nên đặt các câu hỏi thực tế, ví dụ như “Mọi người có thoát ra được không?”, “Có ai bị thương không?”, “Ở lại nơi bạn đang ở có an toàn không?”, "Còn khoản tiền dự trữ nào để dùng khi tất cả đã cạn kiệt?"… Đây không phải là lúc để lên kế hoạch chiến lược lớn lao hay tranh luận triết học - đây là giai đoạn sàng lọc. Đó là việc giữ cho bản thân và những người thân yêu của bạn được sống và an toàn ngay lập tức khỏi tác động của khủng hoảng.

Nếu bạn lo lắng về khả năng mất việc ngay lập tức, hãy bắt đầu kết nối với cơ hội mới một cách kín đáo, cập nhật hồ sơ của mình, và thiết lập các phương án dự phòng.

Nếu bạn đang chứng kiến các đợt sa thải diễn ra trong ngành của mình, hãy bắt đầu cắt giảm các chi phí không cần thiết ngay bây giờ để có một khoản đệm phòng bị.

Nếu bạn đang thấy các cuộc tấn công vào hệ thống chăm sóc sức khỏe, hãy cố gắng giữ sức khỏe, tránh các rủi ro lây nhiễm dịch bệnh không cần thiết, nghiên cứu các nhà dịch vụ cung cấp thay thế với giá phải chăng, hoặc tìm kiếm các lựa chọn chữa lành khác có sẵn trong cộng đồng (ví dụ như Đông y chẳng hạn). Hãy cân nhắc các mô hình y học thay thế có thể mang lại cho bạn nhiều quyền tự chủ hơn trong việc chăm sóc sức khỏe.

Nếu chương trình học của con bạn đang bị cắt xén hoặc đòi hỏi tăng học phí, hãy tìm hiểu xem có các nhóm phụ huynh nào đang vận động chống lại những thay đổi đó hay không.

Đây là về tiến trình kiểm soát nội tại. Hệ thống đang sụp đổ, nhưng bạn không phải là người bất lực. Bạn không thể ngăn chặn sự sụp đổ, nhưng bạn có thể chuẩn bị cho hậu quả ngay lập tức.

👉 Duy trì Hoạt động là chiến lược trung hạn.

Khi các biểu hiện cấp tính của cuộc khủng hoảng trước mắt qua đi, làm thế nào để bạn tiếp tục sống và tồn tại? Đó là việc phải đứng dậy, tìm kiếm thiết lập một trạng thái “bình thường mới”. Đối với một doanh nghiệp, nó có nghĩa là duy trì các chức năng thiết yếu để tồn tại. Đối với cá nhân người dân bình thường, nó có nghĩa là tìm kiếm một nguồn thu nhập nào đó, đủ để đưa con cái trở lại trường học (hoặc ít nhất là có tư liệu / phương tiện để học hành), đảm bảo cho gia đình có cơm ăn áo mặc căn bản. Đó là về việc sinh tồn qua ngày, không phải để phát triển hay kiếm lời - ít nhất là trong thời điểm hậu khủng hoảng cấp tính.

👉Phục hồi sau Thảm họa là kế hoạch dài hạn.

Đây là thời điểm để tập trung vào việc tái xây dựng và trở lại một trạng thái nào đó giống như để ổn định lâu dài. Nhưng vấn đề là: sự ổn định cũ đã biến mất hoặc không còn như trước nữa. Thế giới sẽ thay đổi rất nhanh. Trạng thái “bình thường mới” có thể hỗn loạn hơn, mong manh hơn. Nhưng đó là điều tốt nhất mà chúng ta có thể có, và chúng ta phải sẵn sàng cho điều đó.

Sẽ có lúc mỗi ngày trôi qua đều mang đến một nỗi kinh hoàng mới, một chính sách mới về kinh tế, dàn xếp giá cả thị trường, hoặc quy định thủ tục hành chính, khiến bạn rối trí nhức óc và muốn phản kháng. Chiến lược của Trump, và của những kẻ hỗ trợ ông ta, thì rất đơn giản: làm bạn kiệt sức vì phẫn nộ. Họ muốn bạn kiệt quệ. Họ muốn bạn bị đánh gục bởi các cuộc khủng hoảng liên tục đến mức bạn buông xuôi và ngừng phản kháng. Họ muốn bạn kiệt sức, tức giận nhưng tê liệt, tuyệt vọng nhưng choáng ngợp. Họ muốn bạn phải tuân theo sắp xếp của họ. Vì vậy, đừng mắc bẫy. Khối lượng khổng lồ các sắc lệnh hành pháp, cắt giảm ngân sách, và các cuộc chiến pháp lý sẽ tạo ra rất nhiều áp lực — nhưng hãy nhớ, đây là một cuộc đua marathon, không phải chạy nước rút. Nếu bạn lao vào cuộc chiến hết mình ngay bây giờ, bạn sẽ cạn kiệt năng lượng trước khi các trận chiến thực sự bắt đầu. Thay vào đó, hãy lùi lại. Chăm sóc bản thân. Tiết kiệm năng lượng của bạn. Hệ thống đang đặt cược rằng bạn sẽ quá mệt mỏi để kháng cự trong sáu tháng, một năm, năm năm nữa. Hãy chứng minh là họ sai lầm. Cuộc chiến này sẽ không biến mất sớm đâu. Và nếu bạn muốn sống sót, bạn cần phải sẵn sàng cho một chặng đường dài. Nếu bạn muốn vượt qua, bạn cần một kế hoạch.

Lập kế hoạch không phải là chuẩn bị cho ngày tận thế. Đó là về việc tạo cho bản thân càng nhiều lối thoát càng tốt trước khi bạn cần đến chúng. Thời điểm tốt nhất để chuẩn bị cho cú va chạm là trước khi bạn đã nằm trong vụ tai nạn thấy trước rồi. Hãy đảm bảo rằng khi điều tồi tệ nhất xảy ra, bạn không phải cuống cuồng chỉ để sống sót. Nền kinh tế sẽ trở nên tồi tệ hơn trước khi phục hồi lại phần nào qua các đợt sóng nhồi. Nếu bạn có khả năng tiết kiệm, hãy làm điều đó ngay bây giờ. Bất kỳ khoản đệm nào bạn giành dụm được hôm nay sẽ trở nên vô giá khi các đợt sa thải và cắt giảm lương tăng tốc.

Nếu giá xăng tăng vọt hoặc việc sở hữu xe hơi trở nên không thể duy trì được nữa, bạn có cách nào khác để di chuyển không? Giao thông công cộng chẳng hạn? Xe đạp? Xe máy cũ? Hãy tìm hiểu các lựa chọn của bạn ngay bây giờ trước khi chúng biến thành nhu cầu thiết yếu của phần đông người khác. Một món hàng hôm nay trông có vẻ tầm thường và rẻ rúng, nhưng chắc gì sau 1 hay 2 năm nữa, bạn có thể sở hữu nổi chúng để giảm bớt những căng thẳng không đáng có của cuộc sống. Hãy có một tầm nhìn khác hoàn toàn để nhận ra các nhu cầu căn bản mà sẽ trở nên đắt đỏ trong tương lai gần. Để có được viễn kiến và điều này, chúng tôi thành thật khuyên bạn nên nghe kỹ những dự đoán của Sabine Hossenfelder tại đây, trên Kênh Patreon này của Hành tinh Titanic. Đó là điều có thật và sẽ xảy ra.

Nếu bạn phải thuê nhà, hợp đồng của bạn có được bảo đảm không bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi kinh hoàng hay không? Bạn có đang ở trong tình huống mà việc bị đuổi khỏi căn nhà một cách đột ngột hay không? Nếu bạn sở hữu nhà, có nguy cơ hay chi phí nào sẽ khiến bạn sẽ trở nên nghèo đi vì nhà cửa trong những tháng tới hay không? Chuẩn bị là về khả năng kiểm soát — không phải để kiểm soát sự hỗn loạn, mà là kiểm soát được mức độ thiệt hại có thể đến với bạn.

Hãy tập trung thiết lập cho mình khả năng nghe ngóng và nhận ra dấu hiệu của các điểm tới hạn (tipping points) trong hoạt động tài chính và chính trị của quốc gia bạn đang ở. Các sắc lệnh hành pháp mới sẽ quy định nhiều ràng buộc giới hạn hơn, ngân sách ở một số ngành sẽ bị cắt giảm, nhưng hầu hết mọi người không cảm nhận được tác động đầy đủ của chúng ngay lập tức. Nhiều quy định có thể lặng lẽ biến mất, chẳng hạn như: Bảo vệ người lao động, luật môi trường, các biện pháp giữ an toàn tài khoản ngân hàng — tất cả đang bị bào mòn ở đằng sau hậu trường. Các biện pháp bảo vệ doanh nghiệp bị nới lỏng, chế độ trả tiền lương sẽ trì trệ và các biện pháp bảo vệ việc làm sẽ sụp đổ. Hệ thống giáo dục sẽ được viết lại. Các trường công sẽ được biến thành các nhà máy tuyên truyền dân tộc chủ nghĩa. Bất kỳ sự công bằng nào còn lại trong giáo dục sẽ bị xóa sổ. Tội ác thù hận phân biệt sắc tộc và giới tính có thể tăng vọt vì bị phớt lờ và không phải gánh chịu hậu quả. Khi mọi người nhận ra rằng họ có thể bị quấy rối, phân biệt đối xử, và tấn công người khác mà không bị trừng phạt, cánh cổng địa ngục sẽ mở ra. Việc chăm sóc sức khỏe sẽ trở thành một đặc quyền, khi các công ty bảo hiểm và bệnh viện tư củng cố quyền lực. Mọi chính sách đang được thực hiện hiện nay đều được thiết kế để chuyển dịch của cải lên trên. Bạn là chuỗi cung ứng. Bạn là hàng hóa. Họ sẽ thao túng bạn để bạn nghĩ rằng đây là kết quả của "các trào lưu thị trường." Nhưng không phải như vậy đâu. Đó là kết quả của các chính sách có chủ ý nhằm mang lại lợi ích cho giai cấp thống trị, trong khi bòn rút tầng lớp trung lưu và lao động.  Đây không phải là những cảnh báo trừu tượng — chúng đã được thực hiện hoặc dự định tiến hành rồi. Mẹo là biết khi nào sự thay đổi thực sự xảy ra, và đảm bảo rằng bạn đã sẵn sàng trước khi bạn không còn lựa chọn nào nữa.

Các giải pháp này không phải là để lạc quan hay hy vọng. Chúng chỉ là khả năng để phục hồi và tiếp tục tồn tại. Đó là việc chấp nhận rằng thế giới đã tan vỡ và chúng ta vẫn phải sống ở trong đó. Đó là việc thích nghi, tồn tại và có thể - chỉ có thể thôi - tìm ra cách để phát triển. Bởi vì nếu chúng ta không tự mình làm điều đó, sẽ không ai làm điều đó thay cho chúng ta.

Hãy chuẩn bị tinh thần. Nếu bạn nghĩ rằng vài tháng qua đã là khó khăn rồi, thì vài năm tới sẽ định nghĩa lại khái niệm "ập đến không ngừng" một cách rất cụ thể. Đây không chỉ là về việc sống sót qua cú sốc ban đầu — mà còn là về những gì sẽ đến khi lớp bụi mù gây hoảng loạn lắng xuống và chúng ta nhận ra đống đổ nát không phải mang tính tạm thời.

Tin tốt chính là bạn vẫn còn thời gian để rút chân ra khỏi hệ thống. Tin xấu? Thời gian đó đang cạn dần, và những gì sắp xảy ra sẽ còn tồi tệ hơn nữa.

Với những ai đang ở Mỹ, trong 6–12 tháng tới, mọi thứ sẽ không quá khác biệt — trên bề mặt. Đúng là sẽ có các vụ sa thải, từ chức, và thay đổi chính sách. Nhưng phần lớn những gì xảy ra trong năm đầu tiên sẽ bị làm chậm lại bởi các thách thức pháp lý, quán tính hành chính cũ, và các vụ kiện. Các sắc lệnh hành pháp sẽ được ký, nhưng nhiều sắc lệnh sẽ phải đối mặt với các cuộc chiến pháp lý. Các đề xuất cắt giảm ngân sách sẽ được đưa ra, nhưng việc triển khai hoàn toàn sẽ tốn thêm thời gian. Cơ sở hạ tầng sẽ được bán đi, nhưng các hợp đồng và thỏa thuận sẽ không thể được hoàn tất chỉ sau một đêm. Hiện tại, quả bóng phá hủy đang đung đưa, nhưng không phải mọi thứ sẽ nổ tung ngay lập tức. Sẽ có một giai đoạn lừa dối — bơm thêm cảm giác ổn định giả tạo trước khi sự sụp đổ thực sự bắt đầu. Cuộc chiến sẽ bắt đầu trong khoảng một năm nữa. Đến lúc đó, mọi chính trị gia sẽ ở chế độ vận động tranh cử toàn lực, và đảng Cộng hòa sẽ thể hiện sức mạnh không thể kiểm soát được của họ. Còn bây giờ là thời điểm mà các chính trị gia bảo thủ đang thăm dò tình hình, xem họ có thể làm được bao nhiêu, đẩy giới hạn đến đâu và sẽ bắt đầu đẩy mạnh hơn nữa điều họ muốn nếu nhận thấy tình hình "êm xuôi". Các nhà tài trợ của họ sẽ khích lệ và say sưa trong chiến thắng.

Tại thời điểm này, bạn có hai lựa chọn:

1. Giả vờ rằng điều này không xảy ra — tự thuyết phục bản thân rằng "nó không thể tồi tệ đến thế," rằng "ai đó sẽ sửa chữa điều này," rằng "hệ thống sẽ tự điều chỉnh." Nhưng chúng tôi bật mí chắc chắn rằng, hệ thống này sẽ không trở nên tốt hơn đâu, không khá nổi đâu.

2. Chuẩn bị cho cuộc chiến của cuộc đời bạn — bởi vì đó chính xác là những gì đang diễn ra.

Những người đã thấy trước điều này — bất kể xu hướng chính trị nào — sẽ có được một lợi thế quan trọng: họ biết điều gì sắp xảy ra. Nhưng những người vẫn bám lấy ảo tưởng về sự bình thường? Họ sẽ phải đối mặt với một cú đánh thức tỉnh tàn khốc gây choáng.

Nếu bạn chọn phương án thứ hai, thì bạn cần phải hành động phù hợp. Đây không chỉ là về việc tự bảo tồn sức lực — mà còn là về việc tổ chức, kháng cự, và đảm bảo rằng bạn không bị cuốn đi trong cơn sóng thần.

Hãy xây dựng các mạng lưới hỗ trợ tại địa phương, trong tầm tay của bạn.

Hãyhọc cách bảo vệ quyền lợi của bạn — bởi vì sớm thôi, sẽ không còn ai khác bảo vệ chúng.

Hãy định vị bản thân để trở nên độc lập về mặt tài chính nhất có thể — bởi vì các mạng lưới an sinh bạn đang dựa vào hôm nay, ngay cả ở Mỹ, sẽ không tồn tại vào ngày mai.

Đây không phải là hoang tưởng. Đây không phải là báo động giả. Đây là cách mà bạn cố gắng sống sót qua khủng hoảng tài chính sẽ trông như thế nào. Nếu bạn vẫn hy vọng vào một phép màu cuối cùng sẽ xuất hiện và sửa chữa mọi thứ, bạn cần để ảo tưởng đó chết đi. Giới nắm quyền tư bản đã góp phần tạo ra thảm họa này. Họ sẽ không có hứng thú trong việc đảo ngược nó.

Và thực ra, khủng hoảng tài chính chỉ là một phần nhỏ trong các đợt sóng của sụp đổ toàn diện do biến đổi khí hậu - hệ sinh thái bị hủy diệt - cuộc đại tuyệt chủng lần thứ 6 gây ra. Nhưng rất kỳ lạ thay, con người lại quan tâm đến túi tiền và lợi nhuận nhiều nhất, trên hết mọi thứ. Thôi thì cũng thông cảm cho họ!