MỰC NƯỚC BIỂN NĂM 2024 DÂNG CAO THÊM 37% SO VỚI DỰ BÁO (Patreon)

Dữ liệu vệ tinh cho thấy mực nước biển toàn cầu dâng cao hơn 0.59cm - tức là lớn hơn nhiều so với dự đoán do đại dương ấm lên của giới chuyên gia. Theo phân tích từ NASA (Hoa Kỳ), mực nước biển toàn cầu năm 2024 dâng cao nhanh hơn do hiện tượng đại dương cực đoan ấm lên và băng trên đất liền tan chảy. Tốc độ dâng hàng năm này đạt 0.59 cm (0.23 inch), cao hơn đáng kể so với mức dự báo 0.43 cm (0.17 inch).

Hiện tượng mực nước biển dâng là sự gia tăng độ cao trung bình của bề mặt đại dương, được đo từ tâm Trái Đất. Hiện tượng này chủ yếu được thúc đẩy bởi hai yếu tố: băng tan từ sông băng và các tảng băng khổng lồ, cùng sự giãn nở nhiệt của nước biển khi nhiệt độ tăng. Khi nhiệt độ toàn cầu tăng do biến đổi khí hậu, các tảng băng ở Greenland và Nam Cực tan chảy với tốc độ nhanh hơn, đóng góp đáng kể vào việc nước biển dâng.

ĐIỀU BẤT NGỜ, MÀ THỰC RA CHẲNG CÓ GÌ KHÓ ĐOÁN

Ts. Josh Willis, chuyên gia nghiên cứu mực nước biển tại Phòng thí nghiệm Sức đẩy Phản lực của NASA, cho biết:

"Mức dâng cao trong năm 2024 vượt xa dự đoán. Mỗi năm có chút khác biệt, nhưng rõ ràng đại dương đang dâng cao với tốc độ ngày càng nhanh."

Nguyên nhân chính của sự tăng vọt này là hiện tượng giãn nở nhiệt - khi mà bản thân nước biển sẽ nở ra do nền nhiệt khí quyển ngày càng ấm hơn. Trong những năm gần đây, theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), khoảng 2/3 lượng mực nước biển dâng là do hiện tượng băng tan từ các tảng băng và sông băng đang tan rã trên toàn cầu, trong khi 1/3 còn lại đến từ hiện tượng giãn nở nhiệt theo quy luật vật lý đối với vật chất. Nhưng năm 2024, tỷ lệ này đã bị đảo ngược: 2/3 lượng mực nước dâng đến từ việc các đại dương đang ấm dần lên. Từ năm 1971, đại dương hấp thụ hơn 90% lượng nhiệt dư thừa trong hệ thống Trái Đất do khí thải nhà kính tích tụ. NASA cho biết, 1/3 đến 1/2 lượng mực nước biển dâng trên toàn cầu đến từ hiện tượng nhiệt tích tụ trong đại dương. Thập kỷ qua là giai đoạn đại dương ấm nhất kể từ năm 1800, và mức nhiệt độ này đạt kỷ lục vào năm 2023/2024. Các bạn có thể xem lại các bài phân tích trước đây của Hành tinh Titanic để nắm rõ tình hình tăng nhiệt đột biến này:

👉 12 THÁNG VỪA QUA LÀ LÚC THẾ GIỚI ĐÃ TRẢI NGHIỆM KHÍ HẬU NÓNG NHẤT TRONG VÒNG 125.000 NĂM

👉 2023 LÀ NĂM MÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TĂNG THEO CẤP SỐ NHÂN

👉 BÁO CÁO TÌNH TRẠNG KHÍ HẬU NĂM 2023: CẢ THẾ GIỚI BƯỚC VÀO CHỐN VÔ ĐỊNH VÀ CHƯA BIẾT ĐẾN BAO GIỜ

👉 TRÁI ĐẤT BỊ LUỘC CHÍN TRONG NĂM 2023 - ĐIỀU NÀY SẼ TIẾP TỤC XẢY RA VÀO NĂM 2024?

👉 THÁNG 2/2024 SẮP TRÌNH LÀNG SỐ KỶ LỤC NẮNG NÓNG CHƯA TỪNG CÓ TRONG LỊCH SỬ KHÍ TƯỢNG HIỆN ĐẠI

👉 BÁO CÁO TÌNH HÌNH KHÍ HẬU: NĂM 2024 CÓ KHỞI ĐẦU NÓNG KỶ LỤC

👉 KHỦNG HOẢNG NỀN KHÍ HẬU TOÀN CẦU NGÀY CÀNG TRẦM TRỌNG HƠN KHI NĂM 2024 “CHẮC CHẮN” LÀ NĂM NÓNG NHẤT TỪNG ĐƯỢC GHI NHẬN BỞI NGÀNH KHÍ TƯỢNG HIỆN ĐẠI

Còn có những vòng phản hồi tiêu cực đẩy nhanh tốc độ tan băng. Ví dụ như, Sông băng Thwaites ở Nam Cực đang tan rã nhanh hơn dự kiến, được mệnh danh "Sông băng Ngày tận thế" (doomsday glacier) vì nếu nó và các thềm băng hỗ trợ xung quanh rìa băng giúp chống lại sự xâm lấn của nước biển ấm mà biến mất, thì mực nước biển toàn cầu có thể dâng hơn 3 mét. Ngoài ra, đã có bằng chứng nghiên cứu khoa học cho thấy những đợt sóng nhiệt bất thường ở vùng nhiệt đới có thể ảnh hưởng trực tiếp đến dải băng rộng lớn ở lục địa Nam Cực theo cách đột ngột và gây sụp đổ bất ngờ các thềm băng tại đây.

Rất nhiều mảnh ghép hình khác nhau đang được đưa vào bức tranh phức tạp của biến đổi khí hậu trong tác động nâng cao mực nước biển, và nhắc nhở tất cả chúng ta rằng, sự chậm trễ trong hành động giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu sẽ làm gia tăng cái giá mà con người sẽ phải trả.

KỶ LỤC ĐÁNG BÁO ĐỘNG

Ts. Nadya Vinogradova Shiffer, Trưởng bộ phận Hải dương học Vật lý tại NASA, nhấn mạnh:

"2024 là năm nóng nhất trong lịch sử, và do đó, các đại dương cũng giãn nở theo, với lượng giãn nở của khối nước biển đạt mức cao nhất trong 3 thập kỷ vừa qua."

Kể từ khi bắt đầu được ghi nhận dữ liệu bằng vệ tinh vào năm 1993, mực nước biển toàn cầu đã dâng 10 cm (4 inch). Tốc độ dâng này đã tăng hơn gấp đôi theo thời gian.

Theo cách làm truyền thống, độ cao mực nước biển được đo bằng thủy triều kế, thường được thấy tại các cảng biển. Ngày nay, vệ tinh thực hiện việc này chính xác hơn bằng cách tác xạ và thu hồi tín hiệu radar từ mặt biển để đo mức biến động mực nước. Do điều kiện thời tiết địa phương và các yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến thông số thu được, nên các phép đo được thực hiện trên bình diện toàn cầu rồi lấy trị số trung bình để so sánh với trạng thái trước đó. Diễn đàn Kinh tế Thế giới (World Economic Forum - WEF) nhấn mạnh việc giám sát mực nước biển trong báo cáo "Amplifying the Global Value of Earth Observation" như một ứng dụng công nghệ then chốt để phân tích rủi ro do điều kiện này gây ra.

Mực nước biển đã dâng lên hơn 10cm từ năm 1993 đến năm 2024. Nguồn: NASA Climate

NASA hiện đang triển khai các vệ tinh Sentinel-6 Michael Freilich (hiện tại) và vệ tinh song sinh Sentinel-6B (sắp tới) trong việc giám sát mực nước biển dâng trên toàn cầu. Hệ thống này đo độ cao bề mặt biển chính xác đến từng cm, bao phủ 90% diện tích đại dương khắp thế giới. Năm 2021, các nhà khoa học phát hiện "dấu vết biến đổi" của mực nước biển từ phiến băng Greenland đang tan rã, xác nhận lo ngại về tốc độ băng tan ngày càng nhanh. NASA giải thích: Đây là "các mẫu biến động mực nước biển có thể đo được trên toàn cầu, do thay đổi lượng nước tích trữ trên lục địa và khối lượng băng." Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Đan Mạch và Greenland, phiến băng Greenland hiện đang mất khoảng 9 tỷ lít băng mỗi giờ.

Các đại dương đang ấm lên vì cơ chế hấp thụ nhiệt vào lòng biển theo nhiều cách. Thứ nhất, phần lớn nhiệt lượng bị giữ lại gần lớp nước bề mặt do chênh lệch nhiệt độ và mật độ nước biển. Thứ hai, gió mạnh và dòng hải lưu lớn (như ở khu vực Nam Đại Dương) có thể đẩy nhiệt xuống các tầng nước sâu hơn. Thêm nữa, hiện tượng El Niño đóng vai trò quan trọng khi di chuyển khối nước ấm chan hòa đều khắp các vùng biển của Thái Bình Dương.

HỆ QUẢ TƯƠNG LAI

Khi nhiệt độ đại dương tiếp tục tăng, mực nước biển sẽ dâng cao hơn nữa, hình dạng bờ biển thay đổi, nguy cơ lụt lội sẽ gia tăng khi có thêm cộng hưởng của các hình thái thời tiết cực đoan khác như triều cường, siêu bão…, đe dọa những cộng đồng sống ven biển trên toàn cầu.

Hậu quả của hiểm họa mực nước biển dâng rất sâu rộng, ảnh hưởng đến cả con người và tự nhiên. Nước biển dâng đe dọa cơ sở hạ tầng (đường xá, cầu cống, nhà cửa), làm tăng chi phí bảo trì và sửa chữa. Các tác động kinh tế và xã hội của mực nước biển dâng là đáng kể và sâu rộng. Mực nước biển dâng cao có thể dẫn đến chi phí gia tăng cho các biện pháp bảo vệ bờ biển, như xây dựng tường chắn biển và các hàng rào chắn sóng cồn.

Tình trạng lũ lụt ngập úng ven biển ngày càng xảy ra thường xuyên và nghiêm trọng, sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng xói mòn và xâm nhập mặn vào nguồn nước ngọt, đe dọa nước uống và nông nghiệp của các khu vực duyên hải. Báo cáo Water Futures của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) nêu rõ ô nhiễm nước do các hiện tượng cực đoan và đề xuất 5 giải pháp tăng cường khả năng chống chịu. Ngoài ra, nước biển dâng đe dọa hệ sinh thái ven biển như rừng ngập mặn, rạn san hô và đầm lầy muối – nơi cung cấp môi trường sống cho vô số loài. Việc di dời cư dân vùng trũng thấp ven biển có thể dẫn đến những thách thức xã hội và kinh tế, như mất nhà cửa, sinh kế và áp lực lên dịch vụ công. Các cộng đồng sống nhờ du lịch, đánh bắt cá hoặc nông nghiệp có thể chịu thiệt hại lớn khi nước biển dâng đe dọa cuộc sống của họ.

Dữ liệu mới nhất đã củng cố cảnh báo của giới khoa học từ lâu nay rằng: cuộc khủng hoảng biến đổi khí hậu do nền kinh tế và tiêu thụ như điên của con người đang đẩy cả hệ thống Trái Đất vào trạng thái nguy hiểm mới.

Nhà cửa, sinh kế và cuối cùng là tính mạng con người đang bị đe dọa bởi mực nước biển dâng cao. Liên Hợp Quốc thậm chí xem đây là "một cuộc khủng hoảng toàn cầu" – đang ảnh hưởng đến 1 tỷ người trên thế giới.

Các quốc đảo Thái Bình Dương như Tuvalu, Kiribati và Fiji đã nhiều năm vật lộn với nước biển dâng. NASA dự báo họ sẽ phải đối mặt với thêm 15 cm nữa trong ba thập kỷ tới, ngay cả khi lượng phát thải khí thải nhà kính được kiểm soát. Mà trên thực tế với cuộc chiến tranh thương mại giữa khối Bắc Mỹ - Tây Âu và Nga – Trung, lượng xả thải khí nhà kính thậm chí còn gia tăng nhiều hơn do cạnh tranh sản xuất công nghiệp.

Năm 2023, Liên Hợp Quốc chỉ ra rằng Bangladesh, Trung Quốc, Ấn Độ và Hà Lan là những nước có nguy cơ cao, với gần 900 triệu người sống ở vùng ven biển thấp đối mặt nguy hiểm. NASA cảnh báo bờ Đông và vùng duyên hải ven Vịnh Mexico của Mỹ, cùng nhiều nước Châu Á và các đảo quốc, sẽ gặp rủi ro lớn. Không chỉ nước biển dâng, "nước dâng do bão được khuếch đại, khiến chúng tràn sâu hơn vào đất liền." Tại Mỹ, gần 1.100 tòa nhà quan trọng ở vùng ven biển có nguy cơ ngập lụt hàng tháng vào năm 2050. Một số cộng đồng có thể trở nên không thể sinh sống được trong vòng từ 2-3 thập kỷ tới.

Năm 2024, đại diện của các quốc đảo nhỏ và khu vực duyên hải trũng thấp đã tập trung tại Tuần lễ Nhóm họp Cấp cao của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (UN General Assembly - UNGA), lần đầu tiên tổ chức một phiên họp riêng về Mực nước biển dâng để giải quyết vấn đề cấp bách này. Theo Thỏa thuận Khí hậu Glasgow, các nước phát triển cần tăng gấp đôi tài chính thích ứng lên ít nhất 40 tỷ USD/năm. Tuy nhiên, UNEP cho biết ngay cả khi đạt mục tiêu này, khoảng trống tài chính để giúp thích ứng (187-359 tỷ USD/năm) trước họa mực nước biển dâng chỉ giảm được 5% rủi ro mà thôi. Đó là chưa kể Donald Trump vừa rút nước Mỹ ra khỏi các khoản tài trợ này, và hủy tất cả cam kết giúp đỡ - bồi thường về thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra, dù Hoa Kỳ là một trong những quốc gia đã từng hưởng lợi rất nhiều từ lượng xả thải khí nhà kính mà họ đã tạo ra để sản xuất công nghiệp và tiêu thụ hàng hóa khủng khiếp.

Với việc phiến băng Greenland đang ở "điểm tới hạn của quá trình tan chảy không thể đảo ngược", giới khoa học dự đoán mực nước biển toàn cầu chắc chắn sẽ dâng cao 1-2 mét. NASA cho biết, từ 1993 đến 2024, mực nước biển toàn cầu đã dâng cao hơn 10 cm – một tốc độ chưa từng có trong 2.500 năm qua. Dù mức tăng tính bằng centimeter hay milimeter xem ra có vẻ nhỏ, hậu quả lại rất lớn, đặc biệt khi bão lũ và triều dâng tràn sâu hơn vào đất liền so với trước đây.

Các bạn đừng xem thường những thay đổi nhỏ bé này. Biến đổi khí hậu đang trở nên tồi tệ hơn không phải theo tuyến tính dần dần, mà là theo cấp số nhân. Gia tăng tuyến tính là khi một thứ gì đó tăng cùng một lượng qua mỗi đơn vị thời gian. Gia tăng theo cấp số nhân (hàm số mũ) là khi một thứ gì đó tăng cùng một phần trăm qua mỗi đơn vị thời gian. Lúc đầu, gia tăng theo cấp số nhân dường như không nhanh hơn gia tăng tuyến tính là bao. Sau đó, đến một lúc nào đó, nó “đi theo hàm số mũ” và bắt đầu tăng vọt, khiến mọi người phải kinh ngạc và hoảng hốt. Các bạn nên đọc lại ví dụ tại đây về việc sân vận động Wembley của Vương quốc Anh có thể chìm ngập hoàn toàn trong biển nước chỉ với 44 phút khi hệ thống tưới bị rò rỉ nước theo cấp số nhân.

Giáo sư Albert Allen Bartlett, một nhà toán học và giáo sư vật lý nổi tiếng đã từng nói:

"Thiếu sót lớn nhất của loài người là chúng ta không có khả năng hiểu được hàm số mũ”.

NƯỚC SẼ DÂNG

THE WATER WILL COME (NƯỚC SẼ DÂNG) là cuốn sách được viết bởi Jeff Goodell – một ký giả nổi tiếng chuyên về các lĩnh vực năng lượng và môi trường. Cuốn sách ngay lập tức lọt vào: A New York Times Critics’ Top Book of 2017, One of Washington Post’s 50 Notable Works of Nonfiction in 2017, One of Booklist’s Top 10 Science Books of 2017.

Trước đó, nhiều tác phẩm khoa học của ông gây được tiếng vang lớn và ảnh hưởng đến ý thức cũng như chính sách của Mỹ và Châu Âu về phát triển năng lượng và bảo vệ môi trường.

Dưới đây là một trích đoạn của THE WATER WILL COME do báo TheGuardian đăng. Chúng tôi – Tổ chức Hành tinh Titanic, xin chuyển dịch lại tiếng Việt, một phần cho các bạn Việt Nam thấy rõ viễn cảnh của thế giới trong 100 năm tiếp theo, một phần nhận ra số phận của Việt Nam trong tương lai gần.

Nước biển dâng lên và hạ xuống là một trong những nhịp điệu ru trầm từ thời cổ đại của Trái Đất, là âm thanh nền tảng đã được kiến tạo trong hầu như 4 tỷ năm tuổi của hành tinh này. Các nhà khoa học đã nghiên cứu hiện tượng trên từ khá lâu. Thậm chí trong lịch sử gần đây, mực nước biển cũng dao động bất thường, bị tác động bởi đường quỹ đạo nghiêng ngả của Trái Đất làm thay đổi lượng ánh sáng mặt trời chiếu xuống bề mặt hành tinh. Cách đây 120 nghìn năm, trong thời kỳ chuyển tiếp cuối cùng sang kỷ băng hà, khi nền nhiệt Trái Đất gần như tương tự với ngày hôm nay, mực nước biển đã dâng cao từ 6 mét đến hơn 9 mét. Rồi 20 nghìn năm sau đó, trong giai đoạn đỉnh điểm của kỷ băng hà cuối cùng, mực nước biển lại hạ thấp hơn 12 mét.

Điều khác biệt xảy ra ngày hôm nay chính là con người đang tác động vào nhịp điệu của tự nhiên bằng cách đun nóng hành tinh này và làm tan rã các dải băng rộng lớn ở Greenland và Nam Cực. Chỉ mới cách đây vài thập kỷ, hầu hết giới khoa học đã tin rằng các dải băng này quá lớn và quá vĩ đại cho nên 7 tỷ người cùng với tất cả các món đồ chơi chạy-bằng-cách-đốt-nhiên-liệu-hóa-thạch không thể gây tác động lớn đến chúng trong một thời gian ngắn ngủi được. Giờ thì họ đã nhận ra thực tế rõ ràng hơn.

Trong thế kỷ 20, mực nước trong các đại dương đã dâng lên khoảng 15cm. Nhưng đó là trước khi nhiệt lượng từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch ảnh hưởng lớn đến Greenland và Nam Cực (khoảng một nửa độ dâng của nước biển trong thế kỷ 20 là do sự mở rộng của các đại dương đang ấm dần lên). Ngày nay, biển đang dâng lên với tốc độ tăng gấp đôi so với thế kỷ trước. Và khi nền nhiệt của Trái Đất nóng lên và các dải băng vĩnh cửu bắt đầu cảm nhận được điều đó, thì tốc độ dâng của nước biển sẽ dường như rất nhanh chóng.

Một báo cáo trong năm 2017 của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (National Oceanic and Atmospheric Administration – NOAA), cơ quan hàng đầu nghiên cứu về khí hậu của quốc gia này, cho rằng mực nước biển dâng toàn cầu có thể thay đổi từ khoảng 30cm ở mức thấp nhất đến hơn 250cm vào năm 2100. Và tùy thuộc vào việc chúng ta đun nóng hành tinh này như thế nào, mực nước biển sẽ tiếp tục dâng trong nhiều thế kỷ tiếp sau đó.

Nhưng nếu các bạn sống ở gần bờ biển, điều quan trọng không phải là độ cao của mực nước dâng, mà là tốc độ dâng. Nếu nước dâng chậm, thì đó không phải là vấn đề. Người ta sẽ vẫn có thời gian để nâng cao đường xá, nhà cửa và xây đập chắn triều. Hoặc đơn giản là di cư đi chỗ khác theo tiến độ dâng đều đặn của biển. Tình huống này dường như khá bất tiện, nhưng vẫn có thể kiểm soát được. Tuy nhiên, thật đáng tiếc là chúng ta không dễ đoán được tính tình của Bà Mẹ Thiên Nhiên. Trong quá khứ, biển đã dâng với những nhịp điệu đầy kịch tính, đột ngột, trùng khớp với tình trạng suy sụp của các phiến băng vĩnh cửu. Sau khi kỷ băng hà cuối cùng chấm dứt, có bằng chứng cho thấy nước biển dâng lên khoảng gần 4 mét chỉ trong vòng một thế kỷ. Nếu sự kiện này lại xảy ra lần nữa, thì đó sẽ là đại thảm họa cho những khu đô thị ven biển trên toàn cầu, làm cho hàng trăm triệu người phải chạy khỏi vùng duyên hải, nhấn chìm các bất động sản và cơ sở hạ tầng trị giá hàng nghìn tỷ đô la.

Cách tốt nhất để cứu rỗi các thành phố ven biển chính là ngưng đốt cháy nhiên liệu hóa thạch (nếu bạn vẫn còn băn khoăn và nghi ngờ mối liên hệ giữa hoạt động của con người với biến đổi khí hậu, thì nên tạm dừng ở đây và đừng đọc tiếp nữa). Nhưng thậm chí nếu cấm sử dụng than đá, khí đốt và dầu mỏ ngay từ ngày mai, chúng ta vẫn sẽ không thể làm nguội hệ thống điều nhiệt của Trái Đất ngay lập tức. Một tỷ lệ đáng kể của khí CO2 đã thải ra hôm nay vẫn còn lưu lại trong bầu khí quyển trong hàng nghìn năm nữa. Điều đó có nghĩa là thậm chí nếu chúng ta cắt giảm khí thải CO2 vào ngày mai, chúng ta vẫn không thể ngắt được hiệu quả tích nhiệt của lượng CO2 đã được thải vào trong bầu khí quyển từ bấy lâu nay. Nhà khoa học David Archer khẳng định: “Ảnh hưởng đến khí hậu của việc thải CO2 vào bầu khí quyển từ nhiên liệu hóa thạch sẽ còn tồn tại lâu hơn cả di tích Stonehenge, lâu hơn cả hộp lưu trữ vượt thời gian, lâu hơn cả chu kỳ phân rã của chất thải hạt nhân, và còn lâu hơn cả lịch sử của nền văn minh loài người cho đến nay.”

Trong trường hợp của nước biển dâng, hiện tượng phản ứng chậm của hệ thống khí hậu Trái Đất sẽ gây ra nhiều hậu quả lớn lao, phức tạp và lâu dài. Thậm chí nếu chúng ta thay thế mọi chiếc xe SUV trên hành tinh này bằng xe đạp hoặc tấm ván trượt, và thay thế mọi nhà máy nhiệt điện chạy bằng than đá bằng một nhà máy điện năng lượng mặt trời, và có thể bằng một phép thuật nào đó, ngay lập tức cắt giảm lượng khí thải carbon trên toàn cầu xuống con số zero tròn trĩnh vào ngày mai, thì nước biển vẫn không ngừng dâng lên vì nhiệt lượng đã được tích trữ sẵn trong bầu khí quyển và đại dương — ít nhất là cho đến khi cả Trái Đất nguội dần đi và điều này mất hàng thế kỷ.

Tuy nhiên, nếu không chấm dứt bữa tiệc tiêu thụ năng lượng hóa thạch, chúng ta sẽ bước vào thế giới ấm nóng của một nền nhiệt cộng thêm hơn 13 độ C — và khi điều đó xảy ra, mọi lựa chọn đều chấm hết. Chúng ta có thể chứng kiến mực nước biển dâng cao từ 121cm đến 396cm của đại dương ngay vào cuối thế kỷ này. Hậu quả lâu dài của thảm họa trên còn đáng sợ hơn nữa. Nếu chúng ta đốt hết toàn bộ các trữ lượng than đá, dầu mỏ và khí đốt đã được khám phá ra trên hành tinh này, thì nước biển sẽ gần như dâng cao thêm 6 mét trong những thế kỷ tới, nhấn chình hầu như mọi thành phố ven biển quan trọng trên toàn cầu.

Điều khó khăn khi đối mặt với hiện tượng nước biển dâng chính là chúng ta không thể chứng kiến bằng mắt thường chỉ bằng cách ra bãi biển trong một vài tuần lễ. Ngay cả trong các kịch bản xấu nhất, sự thay đổi sẽ chỉ diễn ra với tốc độ trong nhiều năm, nhiều thập kỷ và thế kỷ, không phải tính bằng giây, phút và giờ. Đó chính là sự thiếu sót về mặt đặc tính di truyền mà con người phải đối mặt. Chúng ta đã tiến hóa để bảo vệ chính mình trước một gã sát nhân cầm dao trong tay hoặc một con thú có răng nanh to bự đang gầm gừ trước mặt, nhưng không phải để đưa ra được lựa chọn đúng đắn trước các mối đe dọa ít cảm nhận được và tăng dần trong một khoảng thời gian dài.

Tôi đã gặp một viên kỹ sư trong khi nghiên cứu viết cuốn sách này, và ông ấy nói đùa rằng với rất nhiều tiền, bạn có thể thiết kế lối thoát cho bất cứ vấn đề nào. Tôi giả định điều đó là đúng. Nếu có đủ tiền, chúng ta có thể nâng cao đường, xây lại nhà cửa và các công trình ở Miami (Mỹ) lên cao hơn 3 mét, và thành phố biển này sẽ bình yên trong một vài thế kỷ tiếp theo. Nhưng chúng ta không sống trong một thế giới mà ở đó tiền bạc thừa mứa, và một sự thật phũ phàng là chỉ các thành phố và quốc gia giàu mới có thể có đủ tiền để xây đập chắn, nâng cấp hệ thống thoát nước, và nâng cao các cơ sở hạ tầng quan trọng.

Các thành phố và quốc gia nghèo thì không. Và thậm chí đối với các nước giàu, thiệt hại về mặt kinh tế cũng sẽ rất lớn. Một nghiên cứu gần đây ước tính rằng, nếu mực nước biển dâng cao thêm 182cm (gần 2 mét), sẽ có một số lượng nhà cửa bất động sản trị giá khoảng 1 nghìn tỷ USD ở Mỹ bị ngập trong nước, bao gồm tỷ lệ cứ 1 trong 8 căn nhà nằm ở bang Florida sẽ bị nhấn chìm. Nếu không có bất cứ hành động dứt khoát nào, thiệt hại trên toàn cầu do nước biển dâng có thể chạm con số 100 nghìn tỷ USD vào năm 2100.

Nhưng đó không phải chỉ là vấn đề tiền bạc bị đánh mất. Nhưng thứ mất mát tiếp theo sẽ là bãi biển thân yêu của bạn – nơi vợ chồng bạn đã hôn nhau lần đầu tiên; các cánh rừng đước ở Bangladesh – nơi loài hổ Bengal sinh sống; các tổ ấm của loài cá sấu ở Vịnh Florida; tổng hành dinh của Facebook ở Thung lũng Silicon; tòa nhà Vương cung thánh đường St. Mark ở Venice; pháo đài Fort Sumter ở Charleston, bang South Carolina; căn cứ hải quân lớn nhất của Mỹ ở Norfolk, bang Virginia; trung tâm Không gian Kennedy của NASA; các lăng mộ trên đảo Thần Chết ở Tasmania; các khu nhà ổ chuột ở Jakarta, Indonesia; các quốc đảo lớn tuyệt đẹp như Maldives và Quần đảo Marshall; và ngay cả trong một tương lai không quá xa vời, là dinh thự Mar-a-Lago, chốn nghỉ hè của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump. Trên toàn cầu, khoảng 145 triệu người đang sống ở độ cao 91cm hoặc thấp hơn so với với mực nước biển hiện tại. Khi nước dâng, hàng triệu người sẽ bị mất chỗ ở, mà rất nhiều người trong số này đang sống tại các quốc gia nghèo, tạo ra các thế hệ dân tị nạn khí hậu, còn khủng khiếp hơn cuộc khủng hoảng tị nạn chính trị của Syria.

Nhân tố X quyết định ở đây không phải là đặc tính thất thường của khoa học khí hậu, nhưng chính là sự phức tạp của tâm lý con người. Đâu là thời điểm tất cả chúngta sẽ quyết tâm hành động cắt giảm khí thải CO2 tuyệt đối? Liệu chúng ta có chi ra hàng tỷ USD để xây dựng cơ sở hạ tầng thích nghi chuẩn bị cho các đô thị đối phó với mực nước biển dâng — hay liệu chúng ta sẽ không làm gì cả cho đến khi mọi chuyện trở nên quá trễ? Liệu chúng ta sẽ đón tiếp những người chạy nạn từ các vùng quyên hải và hải đảo bị nhấn chìm và ngập trong nước biển — hay liệu chúng ta sẽ tống họ vào tù?

Không ai có thể biết được cách thức mà nền kinh tế và hệ thống chính trị của loài người sẽ giải quyết được các thách thức này. Nhưng có một sự thật đơn giản là: loài người đã biến thành một lực lượng gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến địa chất trên hành tinh này, với quyền năng tái lập hình dáng của thế giới theo cách mà chúng ta không muốn và không thực sự hiểu được. Mỗi ngày một chút, nước biển đang dâng lên, cuốn trôi các bờ biển, xâm thực vào các vùng duyên hải, ùa vào nhà cửa, cơ sở và nơi thờ tự.

Khi thế giới của chúng ta bị ngập, điều đó hẳn nhiên gây ra nhiều đau khổ và hủy diệt. Và thảm họa cũng sẽ đưa mọi người xích lại gần nhau hơn, khơi nguồn cảm hứng sáng tạo và tình bạn hữu theo cách mà nhiều người chưa hình dung được. Dù thế nào đi nữa, nước cũng sẽ dâng lên. Như Hal Wanless – một nhà địa chất thuộc Đại học Miami, người đã nói với tôi bằng phong cách trầm lắng của Kinh Thánh Cựu Ước khi cả hai người chúng tôi lái xe dọc theo bờ biển [ở bang Florida, Hoa Kỳ]: “Nếu không đóng một con thuyền, thì bạn sẽ không thể hiểu được điều gì đang xảy ra ở đây.”

RÚT LUI VÀO ĐẤT LIỀN

“Giải pháp duy nhất cho vấn đề mực nước biển dâng chính là rút lui vào sâu hơn trong đất liền”.

Đó là điều mà Tiến sĩ Orrin Pilkey – chuyên gia về mực nước biển dâng (SLR) của Đại học Duke (North Carolina, Hoa Kỳ) – cùng các cộng sự của ông, đề cập đến trong cuốn sách xuất sắc của họ về vấn nạn này, xuất bản năm 2016, mang tựa đề: Retreat From a Rising Sea: Hard Choices in an Age of Climate Change (Rút lui vì Mực nước biển dâng: Những lựa chọn Khó khăn trong Kỷ nguyên Biến đổi khí hậu).

Cuốn sách cung cấp một cái nhìn toàn diện về hiểm họa nước biển đang dâng lên nhanh như thế nào, khả năng dễ bị tổn thương của các thành phố ven biển ở cả Mỹ và trên toàn thế giới khi nước biển dâng, những chính sách sai lầm của chính phủ khi hỗ trợ giới nhà giàu và khuyến khích quy hoạch phát triển đầy rủi ro ở gần các bờ biển đang bị xâm thực, và chương trình quảng cáo PR được tài trợ hào phóng từ ngành công nghiệp khai thác năng lượng hóa thạch làm cho công chúng không nhận thức được vấn đề nghiêm trọng này. Các tác giả đã viết rằng:

“Dù thích hay không, chúng ta sẽ phải rút lui khỏi hầu hết những vùng duyên hải không phải là khu vực đô thị trên toàn thế giới trong một tương lai không xa. Các lựa chọn thoái lui của chúng ta có thể đầy khó khăn hoặc mang tính thảm họa. Chúng ta có thể lên kế hoạch ngay bây giờ và thực hiện việc rút lui mang tính chiến lược và có tính toán hoàn hảo, hoặc chúng ta sẽ phải lo lắng về chuyện đó sau này và thực hiện việc rút lui mang tính đối phó trong hoàn cảnh xào xáo trước những cơn bão có sức mạnh hủy diệt. Nói cách khác, chúng ta có thể thực hiện việc này một cách có phương pháp, hoặc phải rút chạy trong hoảng loạn.”

Một ví dụ tốt về việc rút lui khỏi bờ biển có tính toán và quản lý tốt, khi vào năm 1999, ngọn Hải đăng ở Mũi Hatteras (Cap Hatteras Lighthouse) gần đường bờ biển Outer Banks (bang North Carolina) đã được di dời 2.900 feet (884 mét) vào phía trong tính từ khu vực bờ biển bị sạt lở. Cuộc di dời này tốn 12 triệu USD. Được xây dựng lần đầu vào năm 1870, ngọn Hải đăng ở Mũi Hatteras nằm ở một vị trí an toàn – 1.500 feet (457 mét) bên trong đất liền tính từ mép nước, nhưng khi hiện tượng xói lở tự nhiên xảy ra ở bờ kè, cộng thêm mực nước biển dâng và sóng thủy triều do những cơn bão gây ra, đã rút ngắn khoảng cách này xuống chỉ còn 120 feet (36.5 mét) từ năm 1999. Lúc đó, người dân địa phương phản đối mạnh mẽ việc di dời vì lo ngại chuyện này sẽ ảnh hưởng xấu đến ngành du lịch. Trớ trêu thay, sau khi di dời, ngọn hải đăng lại còn thu hút nhiều khách hơn trước đây. Tại dải bờ biển Outer Banks ở bang North Carolina, độ dốc triền đất của khu vực là từ 1 đến 10.000 (feet), nghĩa là theo lý thuyết, khi mực nước biển dâng 1 foot (30 cm), thì mép nước biển có thể tràn vào bờ khoảng 2 dặm (3,2 km). Và chắc chắn, nội trong thế kỷ này, người ta vẫn có khả năng phải tiếp tục di dời ngọn hải đăng này vào sâu bên trong đất liền. Nguồn ảnh: National Park Service.

Trong status này, chúng tôi xin lược lại một số nội dung và phân tích quan trọng của cuốn sách, cùng với so sánh với tình trạng tương tự đang xảy ra ở Việt Nam, để chắc chắn làm cho những người dân sống tại đây, phải suy nghĩ vì nó có liên quan đến chính vận mệnh và cuộc sống của Việt Nam.

👉 Điểm số 1: Hai thành phố Miami và New Orleans sẽ bị hủy diệt.

Các tác giả tranh luận rằng “sự tồn tại của thành phố Miami và New Orleans qua thế kỷ 21 là đáng nghi ngờ một cách nghiêm túc” vì mực nước biển dâng, với phân tích như sau:

“Miami có thể bị hủy diệt khi nước biển dâng thêm hơn nửa mét (2 feet = 0.6m). Không có bất cứ vùng đất cao hơn nào trong phạm vi thành phố này để có thể di dời các công trình xây dựng; những đập chắn triều và công trình có chức năng tương tự sẽ không phát huy được tác dụng [vì nền đá xốp bên dưới cho phép nước biển thẩm thấu qua lòng đất]; và giới lãnh đạo thành phố và tiểu bang Florida thậm chí còn không chấp nhận sự thật về thảm họa, nói chi đến việc lên kế hoạch đối phó với các cơn lụt sẽ đến trong tương lai. Thật khó để đáp ứng với mọi vấn đề, nên sự hủy diệt của Miami sẽ đến từ từ; đó là cái chết từ hàng nghìn vết dao cắt, đến từ đại dương.

Tuy nhiên, sự biến mất của thành phố New Orleans lại là một thảm họa hoặc chuỗi thảm họa khủng khiếp — được gọi đích danh bằng các cơn bão lớn. Mối rủi ro tiềm ẩn của thiệt hại cực độ từ bão tố sẽ tăng dần qua mỗi năm khi mực nước biển dâng lên cao hơn. Đó là vì New Orleans là một vùng trũng dễ tích nước, dù nó có con sông Mississppi chảy qua.”

Vấn đề tương đương cũng đang xảy ra ở Việt Nam. Nếu đề cập đến Đồng bằng Sông Cửu Long, thì chắc chắn không có nơi nào cao hơn 3 mét, trừ các quả núi đặc thù ở vùng Tịnh Biên, An Giang. Có nơi thậm chí còn cao chưa đến nửa mét. Nền đất và đá ở đây mang đặc tính phù sa lỏng, dễ biến dạng, dễ bị rửa trôi và thẩm thấu. Vì thế, ngay cả trong trường hợp tất cả các quốc gia trên thế giới đồng thuận với cam kết của họ tại Hiệp định Khí hậu Paris (năm 2016) – mà đã bị Hoa Kỳ xé nát và giờ đây chẳng có giá trị gì, lưu vực cuối cùng của dòng sông Mekong này sẽ dễ biến mất dưới các con sóng của biển Đông khi mực nước biển dâng lên ít nhất là 2 mét – theo kịch bản mới nhất của giới khí tượng toàn cầu, vì nhiệt độ bình quân thế giới chắc chắn sẽ tăng +2 độ C (chưa kể thế giới đang chuẩn bị cho một mức tăng +3 độ C). Điều gì đến, sẽ phải đến.

Nói về Sài Gòn, với các chính sách lấn biển và mở rộng thành phố về phía Đông, một phần khu vực mở rộng nơi đây sẽ gặp nhiều rắc rối lớn trong tương lai, khi mực nước biển dâng +2 mét và toàn bộ khu vực Quận 2, Quận 7, Nhà Bè, Cần Giờ là vùng trũng để chứa nước đổ xuống từ Tây Ninh, Đồng Nai và khu vực trung tâm thành phố này. Đó là chưa kể các cơn bão lớn và mưa xối xả sẽ có khuynh hướng đi chệch về phía Nam nhiều hơn trong tương lai (khi pha La Nina yếu xuất hiện), và do đó, Sài Gòn và Bà Rịa – Vũng Tàu sẽ thay thế Nha Trang – Cam Ranh – Ninh Thuận – Bình Thuận trong nửa mùa mưa về cuối năm để hứng chịu các cơn bão – mưa trái mùa này.

👉 Điểm số 2: Chính sách yếu kém về bảo hiểm lũ lụt và phát triển đô thị của giới chính phủ.

Ở chương “The Tax Payers and the Beach House” (Người đóng Thuế và Những Căn nhà trên Bãi biển), cuốn sách chỉ rõ những thiếu sót trầm trọng nơi chính sách về lũ lụt của Mỹ. Từ năm 1998, Chương trình Bảo hiểm Lũ lụt Quốc gia Hoa Kỳ (The National Flood Insurance Program – NFIP, cũng như một đạo luật ít phổ biến hơn có tên gọi là Đạo luật Stafford, được thông qua, với quy định rằng một khi tổng thống Mỹ tuyên bố thảm họa quốc gia, đạo luật này sẽ được khởi động với việc cho phép trợ cấp 75% quỹ liên bang vào 25% quỹ của chính quyền tiểu bang và địa phương để chi trả cho việc sửa chữa thiệt hại do thiên tai. Trong một thập kỷ qua, đạo luật Stafford đã chi 75% của tổng số tiền 150 – 185 triệu USD mỗi năm ở Mỹ trong các dự án sửa chữa nhà cửa ven bờ biển.

Tuy nhiên, điều đáng nói chính là, số tiền mà chính phủ Mỹ phải trợ cấp thông qua chương trình NFIP và đạo luật Stafford cho các khu vực chắc chắn bị đe dọa bởi mực nước biển dâng là không hợp lý, nếu không muốn nói là bất hợp lý. Ví dụ như, đạo luật Stafford chịu trách nhiệm cho phần lớn quỹ trợ cấp 80 triệu USD để sửa chữa thiệt hại phát sinh do 10 cơn siêu bão và bão nhiệt đới kể từ năm 1979 gây ra cho khu vực tận cùng phía Tây của đảo Dauphin (bang Alabama) – “một mũi đất rất hẹp và cạn được xếp vào địa điểm ít phát triển nhất ở bất cứ hòn đảo chắn sóng nào thuộc Hoa Kỳ”. Khu vực có diện tích 1 dặm vuông (2,5 km2) này là nơi xây cất của 400 căn nhà, và do đó, khoản tiền 80 triệu USD được chia thành khoảng 200.000 USD một căn nhà (tương đương hơn 60.000 USD một cư dân). Khoản tiền này còn chưa bao gồm 72,2 triệu USD mà chương trình NFIP phải chi trả cho các người chủ căn nhà trên đảo Dauphin kể từ năm 1988. Tổng số tiền trợ cấp trên được đem ra so sánh với khoản bảo hiểm chỉ có 9,3 triệu USD mà các người chủ căn nhà này đã chi trả trong cùng thời gian trên. Thật vô lý khi mà chính quyền bang Alabama và chính phủ Liên bang Hoa Kỳ phải chi ra đến hơn 150 triệu USD cho một khu vực mà mọi người đều biết là chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng bởi thiên tai và lũ lụt. Không có ví dụ nào ở Mỹ tốt hơn việc cần phải thực thi chương trình rút lui vào đất liền cho cư dân ở phía Tây đảo Dauphin, vì lẽ chắc chắn mực nước biển đang dâng cao hơn. Chính phủ không thể chứ châm tiền sửa chữa và nâng cấp mãi những khu vực nằm trong vùng được dự báo rủi ro và dĩ nhiên, sẽ luôn phải sửa chữa và cứu hộ này được.

Sóng và thủy triều dâng trong cơn siêu bão Isaac (tháng 8/2012) đã tràn qua các đụn cát thấp và tạo ra những dải trầm tích kéo dài lên tận đường chính thuộc vịnh của đảo Dauphin, bang Alabama (Hoa Kỳ), giống như những vết tay cào ngược về hướng biển của đại dương. Một con kênh lớn cắt ngang hòn đảo ở phía trên tấm hình. Các tác giả của cuốn sách cho rằng: “Ở Bắc Mỹ, khu vực ở phía Tây đảo Dauphin là ví dụ tốt nhất cho việc cần phải di dời vùng duyên hải vào sâu bên trong đất liền, chứ không nên để người dân cứ thoải mái sống trong vùng sẽ gặp thảm họa như vậy nữa và nhận trợ cấp liên tục.” Nguồn ảnh: USGS.

Điều bất hợp lý tương tự cũng diễn ra với bờ biển North Topsail ở bang North Carolina, nơi có nền đất thấp và cạn, cũng như đường thoát duy nhất vào đất liền tại đây, dễ dàng bị lũ lụt nhấn chìm ngay cả trong giai đoạn đầu của một cơn bão khi nó chuẩn bị tiếp cận bờ biển. Ở đây có một số lượng đáng kể khách sạn tư nhân (villa) và khách sạn chung quản (condominium) đã được xây lên, bao gồm khu St. Regis Resort và Villa Capriano. Những công trình nhà ở này là của người giàu và được đóng bảo hiểm ở mức thấp hơn nhiều so với chi phí mà quỹ trợ cấp thiên tai của chính phủ phải trả. Các tác giả của cuốn sách cũng ghi nhận rằng khoảng 79% quỹ của chương trình NFIP có chính sách hỗ trợ cho các khu vực có giá trị bất động sản cao hơn 30% mức bình quân ở nước Mỹ, trong khi ít hơn 1% các chính sách của quỹ này hỗ trợ cho số bất động sản có giá trị thấp hơn 30%. Rất nhiều khoản trợ cấp được dành cho căn nhà thứ hai của những gia chủ giàu có.

Thiệt hại do thủy triều dâng ở North Topsail, bang North Carolina, sau cơn bão Hurricane Fran năm 1996 có sức mạnh Cat. 3. Nguồn ảnh: USGS.

Cuốn sách kết luận: “Người dân chúng ta đang trợ cấp bảo hiểm lũ lụt cho tài sản của họ, và khi các căn nhà của họ bị phá hủy, chúng ta cung cấp ngay gói cứu trợ khẩn cấp để tái xây dựng nhà cho họ. Kiểu phúc lợi dành cho nhà giàu này phải dừng lại ngay lập tức. Trong thời đại của biến đổi khí hậu với mực nước biển dâng liên tục và các cơn bão khốc liệt ngày càng gia tăng, chúng ta không nên tiếp tục bảo trợ để che giấu giá trị thực của các căn nhà xây dựng trong vùng rủi ro cao. Chúng ta phải nhận thức rằng chúng ta không nợ nần bất cứ kẻ ngu xuẩn nào rõ ràng đang xây nhà nơi nguy hiểm. Thay vì thế, chúng ta phải phạt nặng những hành vi như vậy. Tiền thuế của chúng ta nên được chi ra để khuyến khích và hỗ trợ cho một kế hoạch rút lui khỏi bờ biển – tái định cư người dân đến các vùng đất cao hơn, thay vì là tài trợ để liên tục xây dựng lại các công trình ở nơi mà ngay từ đầu, chúng ta không nên cho phép xây chút nào.”

Vấn đề tương tự ở Việt Nam. Hàng loạt các dự án bất động sản lấn biển và xây dựng tại vùng thấp, trũng và ven biển được cấp phép và mời chào đầu tư, vì chi phí bồi thường cho chủ đất/nhà nước thấp và thói quen thích có nhà ven biển để nghỉ dưỡng của người dân. Vì tầm nhìn ngắn hạn và thiển cận, chắc chắn là những vị khách hàng của các dự án này không bao giờ nhận được khoản bảo hiểm “tử tế” về lũ lụt như ở Mỹ. Và một ngày nào đó, khi họ nhận ra thì đã quá trễ. Vấn đề là chúng ta đã đầu tư rất nhiều cho các bất động sản mà một ngày nào đó trong chu kỳ hoàn vốn, chúng đã có thể nằm dưới đáy biển rồi.

Vâng, một ngày nào đó trong tầm 50 năm đến 80 năm sắp tới, các căn nhà và tòa nhà nằm ở ven biển Cam Ranh, Nha Trang, Bà Rịa – Vũng Tàu, Cần Giờ, hoặc Quận 7, Nhà Bè sẽ nằm trong diện phải giải tỏa và tái định cư ép buộc, không phải để dành chỗ xây dựng mới cho các dự án hoành tráng hơn, mà là tránh thảm họa do bão và mực nước biển dâng gây ra.

👉 Điểm số 3: Việc cứu rỗi các bãi biển ở những cộng đồng định cư gần biển là một cuộc chiến không thể thắng được.

Cuốn sách ghi nhận rằng khi mực nước biển dâng, người ta thường có hai cách để bảo vệ các bãi biển ở những cộng đồng dân cư sống gần biển, ví dụ như ở Bãi tắm Miami (bang Florida, Hoa Kỳ):

a. Chi hàng triệu USD mỗi năm cho các dự án bồi hoàn bãi tắm, bằng cách đổ hoặc bơm cát từ lòng đại dương lên trở lại bãi biển.

b. Xây dựng các cấu trúc cứng như đập chắn sóng để bảo vệ nhà cửa ở gần bãi biển.

Chẳng cái nào trong hai phương pháp tiếp cận trên sẽ giải quyết được vấn đề trong dài hạn. Chi phí để duy trì các bãi biển sẽ ngày càng trở nên đắt đỏ, và việc xây dựng các công trình cứng để chắn sóng sẽ gây xói mòn bãi biển qua thời gian, dẫn đến việc bãi biển hoàn toàn biến mất.

👉 Điểm số 4: Các cộng đồng dân cư ven biển cần phải làm gì để chuẩn bị cho hiện tượng mực nước biển dâng.

Theo các tác giả của cuốn sách, câu trả lời duy nhất chính là rút lui khỏi các bờ biển và những vùng đất thấp, bao gồm nhiều nguyên tắc sau đây:

– Không xây dựng thêm bất cứ công trình lớn nào nơi cộng đồng dân cư sống gần bãi biển nếu các công trình này làm giảm tính thích nghi trong phản ứng của cộng đồng đối với hiểm họa mực nước biển dâng.

– Không tái xây dựng các tòa nhà bị thiệt hại bởi bão.

– Di dời hoặc phá hủy các tòa nhà xâm lấn hoạt động triều dâng một cách tự nhiên của bãi biển, ví dụ như làm thay đổi hình dạng bãi biển theo mùa.

– Không cho phép việc bồi hoàn bãi biển trở thành lý do để gia tăng mật độ phát triển vì điều này sẽ chỉ đẩy mạnh thêm việc đặt các tòa nhà ở sát biển vào hiểm họa.

– Không xây kè đập chắn sóng nếu bạn muốn duy trì một bãi biển cho các thế hệ tương lai.

– Hãy lên kế hoạch rút lui vào đất liền ngay từ bây giờ.

Nhìn lại ở Việt Nam, chúng ta có thể thấy chính quyền và các doanh nghiệp bất động sản đang làm điều ngược lại. Họ cố gắng xây thêm các dự án ven biển càng nhiều càng tốt. Họ đổ tiền vào đầu tư ở những cơ sở hạ tầng lấn biển hoặc nằm ở ngay mặt tiền biển. Họ lại còn quy hoạch lấp đầy các vùng trũng, thấp, nơi sẽ là điểm thoát nước tối ưu một khi lưu lượng mưa tăng đột ngột do bão và mực nước biển dâng từ vùng thượng nguồn. Các bờ kè và đê chắn sóng được dựng lên nơi những khu nghỉ dưỡng resort, bảo vệ các công trình khách sạn và villa tư nhân. Tháng 9/2017, chính vị thủ tướng của Việt Nam lại còn rất tự tin khi tuyên bố Đồng bằng Sông Cửu Long – nơi mà nhiều tổ chức quốc tế về Biến đổi Khí hậu và Kinh tế đã xếp vào vùng địa lý dễ bị ảnh hưởng nặng nề bởi mực nước biển dâng – vào khu vực trọng điểm phát triển kinh tế. Họ điềm nhiên tiếp tục thực hiện các dự án kinh tế lớn tại nơi mà thế giới e ngại và cảnh báo.

Sự cố chấp đó – một phần do tầm nhìn thiển cận và lòng tham lợi nhuận – sẽ được trả giá đắt trong một ngày không xa.

Các chuyên gia cố vấn thuộc chính quyền Anh đang cảnh báo mực nước biển dâng sẽ nhấn chìm nhà cửa, đường xá và đất đai trên khắp vùng duyên hải ở Anh Quốc, và rất nhiều người không hề ý thức đến mối hiểm họa này.

Một bản báo cáo của Ủy ban Biến đổi Khí hậu Quốc gia Anh Quốc (Committee on Climate Change – CCC) cho rằng kế hoạch của chính phủ nước này “nhằm giữ nguyên hiện trạng” ở một số khu vực – bằng cách xây công trình bảo vệ, giữ nguyên hiện trạng đường biển như hiện nay – là không khả thi cho 1/3 chiều dài đường bờ biển của đất nước này. Thay vì thế, CCC nói rằng chính phủ cần phải ngồi lại để thảo luận về các “quyết định khó khăn” cần thiết nhằm bắt đầu di chuyển nhiều cộng đồng dân cư vào bên trong đất liền hơn nữa. Bà Baroness Brown, Chủ tịch của Hội đồng Phương án Thích nghi của CCC tuyên bố:

“Thành thật mà nói, sẽ có những căn nhà không thể cứu được. Phương pháp tiếp cận hiện nay là không phù hợp với mục đích của chương trình. Bản báo cáo này thực sự là một tiếng kêu gọi thức tỉnh mọi người về sự thật rằng chúng ta không thể bảo vệ toàn bộ đường bờ biển của nước Anh với tiêu chuẩn như ngày nay được nữa.”

Bà còn nói thêm:

“Chúng ta sẽ chứng kiến nhiều hơn 1 mét nước biển dâng vào cuối thế kỷ này, và điều đó sẽ xảy ra trong vòng đời con cái của chúng ta, và sẽ gây ra tác động xói mòn và cuốn trôi vùng duyên hải rất khủng khiếp.”

Gs. Jim Hall, một thành viên khác của ủy ban, cũng đồng ý với bà: “Chúng ta chưa chuẩn bị đủ cho vấn đề này.”

Những khu vực bị ảnh hưởng bao gồm các vùng duyên hải có đất mềm, đầm lầy, ngậm nước, cao trình thấp, dễ bị xói mòn như vùng East Anglia, Lincolnshire, các khu vực phía Tây Nam như Somerset Levels, và vùng bờ biển giữa Liverpool và Blackpool ở phía Tây Bắc.

Được biết, hiện toàn bộ đường bờ biển của nước Anh đã được chính phủ Anh lập kế hoạch bảo vệ, dưới quyền kiểm soát của Cơ quan Môi trường (Environment Agency) và các ủy ban địa phương. Kế hoạch này sẽ tiêu tốn từ 18 tỷ đến 30 tỷ Bảng Anh, nhưng giờ đây vẫn chưa được cấp vốn và thực thi. Phân tích của CCC cho thấy có hơn 150km đường bờ biền nằm trong kế hoạch giữ nguyên trạng này sẽ làm tiêu tốn chi phí bảo vệ còn hơn cả giá trị nhà cửa và đất đai nằm gần đó.

Và còn có đến 1.460km đường bờ biển sẽ cần đến gấp đôi số chi phí bảo vệ, nhưng hiện nay, chính phủ Anh chỉ đang cấp vốn với tỷ lệ tối đa là 1 phần chi phí cho 6 phần lợi ích (nghĩa là nơi nào có lợi hơn thì ưu tiên). Bản báo cáo cho biết: “Việc cấp vốn cho các khu vực này hoàn toàn không phải là một kế hoạch thực tế để thích nghi với các thay đổi không thể tránh được đang xảy ra hiện nay.”

Bản báo cáo cũng liệt kê ra 520.000 bất động sản đang nằm trong các khu vực dễ gặp hiểm họa lũ lụt. Tuy nhiên, con số này sẽ tăng gấp 3 lần, lên đến 1,5 triệu căn nhà vào thập niên 2080 nếu chính phủ Anh không có bất cứ hành động nào.

Hiện tại, đã có 8.900 căn nhà đang phải đối mặt với tình trạng lở đất bờ biển, và vào năm 2014, Cơ quan Môi trường Anh Quốc tính toán rằng 7.000 ngôi nhà, có giá trị hơn 1 tỷ Bảng Anh, sẽ rơi xuống biển nội trong thế kỷ này. Nhưng bản báo cáo của CCC thì cho thấy có đến 100.000 căn nhà sẽ có nguy cơ trượt xuống biển vào năm 2080.

Đó là người Anh và người Mỹ đang suy nghĩ lại về chiến lược chống lại sự xâm lấn của biển. Còn Châu Á thì sao?

Trong khi thế giới và mạng xã hội tràn ngập với cảm xúc kinh hoàng trước thảm hoạ cháy rừng ở Australia, gây ra cái chết của 25 người và nửa tỷ động vật hoang dã, thì tại Indonesia, mưa lũ đã cướp đi sinh mạng của 66 người và khiến 400.000 người phải sơ tán chỉ trong tuần đầu tiên của năm 2020. Ngay trong ngày đầu năm mới này, một đợt mưa xối xả đã trút 380mm nước vào thủ đô Jakarta của Indonesia trong vòng 24 giờ, nơi có gần nửa diện tích vốn đã nằm dưới… mực nước biển. Đợt mưa lớn nhất kể từ năm 1996 này đã nhấn chìm siêu đô thị Jakarta trong biển nước. Một số chỗ còn bị ngập tới… 6m, tức là nếu không có nhà cao từ 3 tầng trở lên, bạn sẽ không có chỗ nào thoát thân! Gần 400.000 người trong đại đô thị hơn 30 triệu dân này đã phải rời bỏ nhà cửa. Tới sáng hôm 2/1/2020, 35.000 người vẫn không thể trở về, vì cho dù đã rút bớt, nước vẫn ngập tới 1,5m ngay trong nhà của họ.

Jakarta rất giống, thậm chí chính là tấm gương đi trước cho thành phố Hồ Chí Minh, đô thị lớn nhất Việt Nam với dân số gần 10 triệu người, tương đương gần một nửa dân số đồng bằng sông Cửu Long – cũng là nơi đất thấp so với triều dâng. Phần lớn cả hai thành phố này đều được xây dựng trên một nền đất đầm lầy yếu về mặt địa chất, nhưng lại phải gánh tham vọng phát triển kinh tế nặng nề vô độ của con người. Để thu hút tiền của nhân lực, người ta vét cát sông về dựng lên những khối bê tông khổng lồ và tô vẽ cho chúng bằng những ngôn từ mỹ miều như “văn minh, hiện đại”. Để phục vụ một xã hội tiêu thụ, cũng như xây dựng lên chính những mảng bê tông giăng kín khắp nơi, người ta chọc vòi xuống lòng đất hút sạch túi nước ngầm được tích trữ qua hàng chục ngàn năm trước.

Nhưng nước hút lên thì nhanh, còn nước thấm trở lại – trả về lòng đất thì chậm, thậm chí còn chậm hơn bởi đâu đâu cũng được phủ bê tông, là nhựa đường. Và điều gì đến cũng phải đến. Cả Jakarta và thành phố Hồ Chí Minh giờ đây đều trở thành những con bệnh nặng của căn bệnh “đất lún” (land subsidence), là miếng mồn ngon cho con quái vật đang lừ lừ tiến tới có tên là “mực nước biển dâng” (sea level rise) hay những đợt ngập lụt khi mưa lớn.

Nhưng ngập thì cũng có ngập this ngập that. Trong một clip phóng sự thực hiện bởi kênh DW (Đức), chuyên gia đô thị học Marco Kusumawijaya, người sáng lập và điều hành Trung tâm Nghiên cứu Đô thị RUJAK, đã nói thế này về tình trạng ngập lụt ở Jakarta:

“Điều tồi tệ là gần như toàn bộ khu dân cư nghèo sẽ bị ngập do khu nhà giầu nâng cốt nền cao lên. Bởi khi họ (hội nhà giầu) tự nâng nền của mình, phần nước ngập ở đó sẽ đổ hết sang khu nhà nghèo xung quanh.”

Vậy là ngập thì có, nhưng không phải ở đâu cũng ngập như nhau tại Jakarta. Cái hay ở đây là, người giàu có thể ngại ngần chia sẻ tiền bạc giúp người nghèo, nhưng với việc chia sẻ “nước ngập” thì họ lại rất hào phóng và sẵn sàng. Câu chuyện xây dựng loạn cốt nền, phá vỡ quy hoạch, sửa quy hoạch, quy hoạch ưu tiên cho một số đối tượng khiến ma trận ngập ngày càng khó phá cũng chẳng có gì lạ lẫm ở Việt Nam. Trong xã hội kim tiền này, trong nền kinh tế mà bất động sản là xương sống kiếm lợi nhuận khủng khiếp, người ta không quan tâm tới việc giữ cho hệ sinh thái vận hành vì lợi ích chung. Người ta chỉ quan tâm tới các vị trí đắc địa, tới khả năng sinh lời của lô đất, của căn nhà.

Trước đây, cái nghề kiến trúc sư rất là cao quý và được trọng vọng lắm. Nhưng giờ đây, chỉ với vài cú lobbies, vài buổi gặp thân tình trên bàn tiệc, người ta đã có thể đơn giản hoá công việc của các kiến trúc sư và nhà quy hoạch rất nhiều. Những “chuyên gia” này, hay bây giờ có thể gọi là thợ vẽ, sẽ chỉ phải vẽ những bản vẽ được định sẵn số biệt thự và diện tích sàn, còn việc nước có thoát được hay không thì không quan trọng. Nếu một khoảng đất trống có vị trí đắc địa, bất kể là công viên, nghĩa trang hay đầm lầy ruộng của người nghèo, người ta sẵn sàng lao vào gạt đi để trồng cây, nhưng là cây bê tông. Kỳ diệu hơn, kể cả chỗ không có đất như sông hồ, con cháu Sơn Tinh cũng sẵn sàng vác đất về san lấp và tiếp tục công cuộc trồng rừng bê tông của mình. Và đỉnh cao hơn, người ta còn mạnh dạn gọi những khu như thế là… khu sinh thái.

Và dĩ nhiên, để tưới mát cho rừng bê tông của con người, ông trời mang tới… mưa xối xả và ngập lụt, đặc biệt trong bối cảnh nền khí hậu ngày càng ấm hơn và dễ tích ẩm hơn (phần lớn cũng là do nền sản xuất xây dựng bất chấp giới hạn này). “Bi kịch của mảnh đất công” (tragedy of the commons) này là kết cục tất yếu khi người ta đua nhau chạy theo tăng trưởng phát triển, những giá trị giả tạo, mà phớt lờ các quy luật tự nhiên. Nhưng bi kịch này cũng không được chia đều. Những nhóm yếu thế có thể không đóng góp nhiều vào khủng hoảng môi trường-khí hậu, có thể không có tiếng nói trong việc hoạch định phát triển đô thị, nhưng khi ngập lụt xảy ra, họ chắc chắn sẽ được ưu tiên hưởng điều đó đầu tiên và nhiều nhất. Mà người nghèo ơi, ngập lụt thôi chưa hết đâu, hãy đón chờ dịch bệnh, nhà cửa vật dụng hỏng hóc nữa nhé. Hãy tiếp tục bỏ tiền ra chữa bệnh, vay nợ, hãy tiếp tục nghèo để sống kiếp nô lệ cho đồng tiền, phục dịch cho người giàu.

Đến đây, chúng ta hãy trở lại với chia sẻ của ông Joseph Stiglitz – cựu Phó Chủ tịch và Nhà Kinh tế Trưởng của Ngân hàng Thế giới (WB), cựu thành viên và là cựu Chủ tịch của Hội đồng Cố vấn Kinh tế cho Tổng thống Mỹ, người được trao giải Nobel Kinh tế năm 2001:

“Đã đến lúc phải giết chết khái niệm tăng trưởng theo GDP. Thế giới đang đối mặt với 3 cuộc khủng hoảng mang tính sống còn: khủng hoảng khí hậu, khủng hoảng bất bình đẳng, và khủng hoảng dân chủ. Trong khi đó, chúng ta lại đồng thuận sử dụng những cách thức đánh giá hiệu quả nền kinh tế hoàn toàn không có liên quan gì đến các vấn đề chúng ta đang phải đối mặt.”

Giờ đây, Indonesia đã phải lên kế hoạch dời hẳn thủ đô lên chỗ cao hơn. Jakarta sẽ trở thành miền đất chết, và biển sẽ tiến vào ngự trị nơi này. Khi nào thì đến các thành phố tại Việt Nam như Tp.HCM, Mỹ Tho…?

Vào cuối năm 2019, khi các nhà khoa học của tổ chức Climate Central công bố hàng loạt bản đồ dự báo nhiều vùng đất thấp trên toàn cầu sẽ ngập dưới mực nước biển dâng, trong đó có Tp.HCM và vùng đồng bằng Sông Cửu Long sẽ nằm hoàn toàn dưới đỉnh triều dâng vào năm 2050, thì ngay lập tức giới quy hoạch xây dựng và chính phủ Việt Nam đã bác bỏ điều đó. Họ cho là dự báo này quá sức tưởng tượng và không có thực. Một điều đáng lưu ý nữa, chính là ngay từ năm 2008, chúng tôi đã nhắc đến một mực nước biển dâng (SLR) là ít nhất từ 2 - 5 mét sẽ xảy ra vào giữa thế kỷ 21, trong khi IPCC (Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu của Liên Hiệp Quốc) lúc ấy chỉ khăng khăng dự báo con số 69cm hoặc 1 mét vào năm 2100. Điều đáng buồn là, chính phủ Việt Nam đã nghe theo con số của IPCC. Và nhiều người Việt Nam còn hồ hởi sung sướng khi nghe có một nhà khoa học Việt Nam cùng được xướng danh trong buổi lễ trao giải Nobel Hòa Bình năm 2007, dành cho IPCC và Cựu Phó Tổng thống Al Gore, liên quan đến đề tài biến đổi khí hậu.

Ngay từ lúc đó, Hành tinh Titanic đã biết các con số của IPCC bị làm cho sai lệch rất nhiều, bị giảm nhẹ rất nhiều các xác suất tính toán kịch bản dự báo, phần lớn là do áp lực chính trị và trò vận động hành lang của các cường quốc kinh tế, trong đó có Mỹ, Nga, Nhật, Canada, Australia, Arab Saudi, Trung Quốc… Tương tự như phản ứng của chính phủ Việt Nam đối với dự báo của Climate Central, họ chỉ muốn công chúng đừng hốt hoảng, cứ tiếp tục kinh doanh kiếm tiền như thường lệ, và để việc quy hoạch đô thị gần biển cho giới chính phủ - miễn sao mọi người đều hái ra tiền là ổn.

Nhưng như chúng tôi luôn chỉ ra các dấu hiệu của đột biến khí hậu sẽ ngày càng gia tăng nhanh hơn chúng ta tưởng. Bằng chứng là ngày hôm nay, các con số dự báo về biến đổi khí hậu ngày càng ngắn lại về số năm. Ngày trước dự báo nền nhiệt trung bình toàn cầu chỉ tăng vượt mốc 1,5 độ C vào năm 2040 – 2050, thì nay đã vượt qua _1,5 độ C và gần chạm mốc +2 độ C vào năm 2023 – 2024. Ngày trước, chỉ có dự báo mực nước biển dâng 69cm vào thời điểm năm 2100, nay bỗng hóa ra thành 1-2 mét vào cùng mốc thời gian.

Và IPCC đã được trao giải Nobel Hòa Bình cho điều đó. Thật đáng cười ra nước mắt, phải không ạ? Và rõ ràng là, vì dầu mỏ, tăng trưởng kinh tế, tiền tệ, áp phe làm ăn…, người ta chẳng xem tương lai của loài người và sự sống trên hành tinh này ra gì cả.

Bức tranh khủng hoảng sẽ còn tệ hơn dự báo. Mốc thời gian để các bạn nhận ra cuộc khủng hoảng toàn diện này một cách rõ rệt nhất (tức là mọi dấu hiệu xuất hiện rất cụ thể và hiển nhiên) là từ năm 2026 đến 2030. Những gì đang diễn ra vào năm 2020 đến 2025 (từ đại dịch COVID đến khủng hoảng kinh tế - thương chiến Mỹ - Trung) chỉ là bản nháp nhẹ nhàng. Và Hành tinh Titanic đã cảnh báo điều đó từ năm 2007 rồi đấy, với các phân tích trên cơ sở khoa học khí hậu – môi trường, chứ không phải như kiểu mê tín tâm linh nói vô căn cứ đâu! Và chúng tôi luôn hối thúc các kế hoạch sau đây – với tình huống mức cao chắc chắn xảy ra trong tương lai, khi Tp. HCM và đồng bằng Sông Cửu Long, vựa lúa quốc gia, ngập chìm trong triều cường và hạn mặn do mực nước biển dâng:

(a) thu gom lương thực từ các vùng đồng bằng, tích trữ để bảo đảm an ninh lương thực cho tương lai biến đổi khí hậu. Chúng ta còn chưa đến 5 năm để chuẩn bị. Trong khi đó, bắt đầu giảm nhẹ thiệt hại và tổn thất khi mực nước biển dâng gây hạn mặn xâm thực, nạn hạn hán và lưu lượng dòng chảy sông Mekong giảm đi nhanh chóng. Cần thực hiện ngay những chính sách tạm thích nghi và chuyển đổi dần dần mô hình kinh tế sao cho phù hợp với kịch bản mới về mực nước biển dâng và biến đổi khí hậu xảy ra trên bán đảo Đông Dương.

(b) chuẩn bị kế hoạch tái định cư cho ít nhất 25 triệu người dân đang sống tại Đồng bằng Sông Cửu Long và Thành phố Hồ Chí Minh. Đừng để mọi sự diễn ra một cách tự nhiên hoặc quá trễ, vì sẽ khiến cả xã hội rối loạn. Hãy kéo giãn dân số và tạo lập cơ chế kinh tế sang các vùng miền lân cận có độ cao triền đất lớn hơn từ 5 – 20 mét. Đây là một cơ hội tốt để chính phủ Việt Nam tái lập lại nền kinh tế xã hội theo hướng có quy hoạch hoàn chỉnh, bền vững và hài hòa với tự nhiên.

(c) giải quyết vấn đề an ninh lương thực thực phẩm cho vùng kinh tế trọng điểm Tp.HCM nói riêng, và cả Việt Nam nói chung, khi mà Việt Nam sẽ mất đi vựa lúa lớn nhất của cả nước.

(d) Biến đổi khí hậu sẽ xảy ra với nhiều hậu quả khó lường, mang tính đột biến. Không ai biết chắc chắn điều gì sẽ đến về mặt môi trường, cũng như cường độ của thảm họa. Vì thế, chúng ta hãy ngưng sử dụng những con số tối thiểu mà IPCC đã cung cấp (ví dụ 65cm hay 100cm về mực nước biển dâng). Chẳng ai ngu ngốc đến độ xây nhà mà lại tính mực nước ngập tối thiểu so với lũ dâng chẳng hạn. Hãy bắt đầu dự toán và xây dựng chiến lược/giải pháp trên các con số tính bằng mét (5m và 10m). Đó là chưa kể đến mực nước biển dâng do triều cường và các cơn bão mang đến.

Chúng tôi dường như cũng nhận thấy xu hướng này trong những năm gần đây, khi đưa sân bay chính của Tp.HCM về Long Thành và đẩy mạnh sáp nhập các tỉnh Bình Dương – Bà Rịa Vũng Tàu và một phần Đồng Nai vào Tp.HCM. Các huyện phía Tây thành phố như Hóc Môn – Củ Chi (ở vùng đất cao hơn) cũng được chú ý giãn dân về hướng này. Khu vực cảng nước sâu Cần Giờ cũng được đưa vào dự toán (vì lẽ khi mực nước biển dâng, đáy cửa biển Cần Giờ cũng sẽ trở nên sâu hơn so với trước đây. Vấn đề duy nhất là Tp. HCM vẫn cố xây dựng vùng đất thấp tại khu vực Quận 2 – Quận 7 - Nhà Bè – và thành phố lấn biển Cần Giờ và chưa chú trọng đến việc củng cố rừng ngập mặn tại đây. Họ sẽ hối hận khi một đợt mưa xối xả hoặc bão muộn được đưa vào miền Nam trong tương lai gần của biến đổi khí hậu.

Như đã nói từ rất lâu, sẽ không có gì thay đổi được số phận của Đồng bằng Sông Cửu Long và Đồng bằng Sông Hồng. Tất cả đều nằm vượt khỏi tầm kiểm soát của người Việt Nam, vì chúng ta:

– không thể can thiệp khi Trung Quốc, Thái Lan, Lào, Campuchia xây đập thủy điện trên sông Mekong,

– không thể cấm Mỹ, Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật xả thải khí nhà kính khiến nền nhiệt khí hậu nóng lên và băng ở hai cực tan làm mực nước biển dâng cao và hạn hán gia tăng,

– không thể ngăn Arab Saudi, Iran, Iraq, Venezuela, Nga, Australia và Indonesia khai thác và bán dầu mỏ, than đá, khí đốt.

thì thay vì bày ra các chương trình hiến kế lòe loẹt và xin xỏ tài trợ nước ngoài, bây giờ là lúc cả dân tộc cùng ngồi xuống để tìm ra các giải pháp cho điều chắc chắn sẽ đến.

BĂNG TAN DO HIỆN TƯỢNG ẤM LÊN TOÀN CẦU ĐANG “PHƠI BÀY” NHỮNG ĐƯỜNG BỜ BIỂN VÀ HÒN ĐẢO MỚI TẠI VÙNG CỰC

Theo một nghiên cứu mới, các sông băng lùi sâu vào đất liền đã tạo ra 2.500km "đường bờ biển mới" và 35 "hòn đảo mới" ở Bắc Cực từ năm 2000 đến 2020. Nghiên cứu này sử dụng hình ảnh vệ tinh của hơn 1.700 sông băng tại Greenland, Alaska, cùng Bắc Cực thuộc Canada, vùng Bắc Cực thuộc Nga, Iceland và đảo Svalbard.

Kết quả cho thấy 85% số sông băng này đã bị triệt tiêu, lùi vào đất liền trong giai đoạn 2000-2020, làm lộ ra trung bình 123km bờ biển mới mỗi năm. Nghiên cứu này được công bố trên tạp chí Nature Climate Change, có liên hệ đến sự gia tăng tốc độ tan băng với nhiệt độ đại dương và bầu khí quyển đang ấm lên của cả hành tinh. Các tác giả nghiên cứu đã phát hiện ra chỉ cần 101 con sông băng (tức là chiếm chưa đến 6% tổng số sông băng trên toàn cầu), mà khi tan rã, đã tạo ra hơn một nửa chiều dài bờ biển được bổ sung mới.

Ví dụ như, riêng con sông băng Zachariae Isstrom ở vùng Đông Bắc Greenland khi lùi vào đã làm lộ ra 81 km đường bờ biển mới. Nghiên cứu cảnh báo rằng các đường bờ biển mới lộ này dễ gây ra nguy cơ lở đất hơn, từ đó có thể tạo ra "những cơn sóng thần nguy hiểm" đe dọa tính mạng con người và cơ sở hạ tầng tại khu vực ven biển.

Hiện giới khoa học vẫn "chưa rõ" tác động của những bờ biển mới này đối với con người và hệ sinh thái Bắc Cực, nhưng họ cho rằng chúng "có thể trở thành nơi cư trú của các hệ sinh thái quan trọng đóng vai trò chưa được định lượng trong chu trình luân chuyển carbon toàn cầu".

Sông băng là những dòng nước đóng băng di chuyển chậm, có mặt ở hầu hết các lục địa. Chúng thường trượt xuống dốc vài cm mỗi ngày nhờ trọng lượng bản thân. Phần đầu sông băng luôn nằm trên đất liền - thường ở độ cao lớn với nền nhiệt độ thấp hơn (lạnh hơn). Tại đây, lượng mưa và tuyết lở liên tục tích tụ trên bề mặt, theo thời gian nén chặt thành băng làm tăng khối lượng sông băng. Trong khi đó, phần cuối sông băng thường ở độ cao thấp hơn với nhiệt độ không khí hoặc mặt nước biển xung quanh ấm hơn, làm cho băng tan và nước bốc hơi khiến sông băng mất dần khối lượng. Khi Trái Đất ngày càng nóng lên, sông băng sẽ tan nhanh hơn, và phần cuối (được gọi là "terminus", "snout" hay "toe") nhanh chóng lùi vào, rút ngắn chiều dài tổng thể - và hiện tượng này gọi là terminus retreat.

Trong giai đoạn từ năm 2000-2019, các sông băng trên toàn cầu đã mất tổng cộng khoảng 267 tỷ tấn băng mỗi năm. Một báo cáo gần đây của Liên Hợp Quốc cảnh báo rằng nhiều con sông băng sẽ "không tránh khỏi" biến mất hoàn toàn trong vài thập kỷ tới. Một nghiên cứu khác ước tính rằng ngay cả khi thế giới giới hạn mức tăng nhiệt toàn cầu ở +1,5°C, các sông băng vẫn có thể mất một phần tư tổng khối lượng vào năm 2100.

Sông băng có thể phân loại theo vị trí: loại "land-terminating" có phần kết thúc trên đất liền, trong khi loại "marine-terminating" thì đổ ra đại dương với phần cuối thường là những "lưỡi băng nổi" trên mặt nước. Khi loại sông băng “marine-terminating” tan rã và lùi vào trong đất liền, các khu vực bờ biển mới thường lộ ra. Nghiên cứu cho thấy loại sông băng này ở Bắc Bán Cầu mất tổng cộng 10Gt khối lượng hàng năm trong giai đoạn từ năm 2000-2020 do hiện tượng “terminus retreat”. Bắc Bán Cầu có khoảng 1.500 trong tổng số 200.000 sông băng trên toàn cầu. Và nghiên cứu mới nói trên đã đánh giá lại mức độ các bờ biển mới đang lộ ra do “terminus retreat” của sông băng loại “marine-terminating” tại đây trong giai đoạn từ năm 2000-2020.

Nguồn ảnh: Jan Kavan

Các tác giả nghiên cứu đã sử dụng bộ dữ liệu có sẵn để xác định tất cả các sông băng “marine-terminating” ở Bắc Bán Cầu. Sau đó, họ đánh giá thủ công qua ảnh vệ tinh (chủ yếu nguồn ảnh chụp từ vệ tinh Sentinel-2) để số hóa đường bờ biển mới lộ do băng lùi quanh khu vực Greenland, Alaska, Bắc Cực thuộc Canada/Nga, Iceland và đảo Svalbard. Ts. Jan Kavan - tác giả chính đến từ Trung tâm Sinh thái Vùng cực (Centre for Polar Ecology, thuộc Đại học South Bohemia) - cho biết nhóm chọn phương pháp thủ công vì thuật toán xác định vị trí sông băng "không hiệu quả" với đường bờ biển. Ông giải thích đường bờ biển ở Bắc Cực thường dễ biến đổi, ví dụ sông băng gần bờ có thể bị phủ mảnh vụn tan băng khiến thuật toán khó nhận diện các thay đổi mới. Ts. Simon Cook (từ Đại học Dundee) - người viết bình luận về nghiên cứu này trên Tập san Nature Climate Change – đã đánh giá cao phương pháp thủ công "tốn công sức và thời gian nhưng được xem là chắc chắn" này.

Nhóm nghiên cứu 1.704 sông băng loại “marine-terminating”đã phát hiện ra2.466km bờ biển mới hình thành tronggiai đoạn từ năm 2000-2020 (tứclà trung bình có 123kmđường bờ biển mới xuất hiện hàng năm).Bản đồ bêndưới hiển thị đường bờ biển mới (tô màuđỏ) và mất đi (tô màu xanh) do thay đổi vị trí terminus tronggiai đoạn từ năm 2000-2020. Vòng khoanhtròn màuvàng thể hiện tổng chiều dài bờ biển mới theo từngkhu vực – baogồm kích thước tỷ lệ với mức độ bổ sung thêm.

Bờ biển Bắc Cực được bổ sung (màu đỏ) và mất đi (màu xanh) do thay đổi vị trí terminus sông băng trong giai đoạn từ năm 2000-2020. Nguồn: Kavan et al (2025).

Tốc độ hình thành đường bờ biển mới có sự khác biệt lớn giữa các khu vực, với chỉ 101 sông băng tạo ra hơn nửa tổng chiều dài mới xuất hiện. 2/3 số đường bờ biển mới nằm ở Greenland, trong đó riêng sông băng Zachariae Isstrom (ở vùng Đông Bắc Greenland) đã tạo ra 81 km đường bờ biển mới - gấp đôi bất kỳ sông băng nào khác trong nghiên cứu. Tình trạng băng tan rã còn làm lộ ra 35 hòn đảo mới có diện tích lớn hơn 0,5 km².

Nhiệt độ đại dương và không khí tăng là nguyên nhân chính khiến loại sông băng “marine-terminating” mất khối lượng nhanh, nhưng nhiều yếu tố khác cũng ảnh hưởng đến tốc độ hình thành bờ biển mới. 85% số sông băng được nghiên cứu đã tan ra và lùi vào đất liền trong giai đoạn từ năm 2000-2020. Tuy nhiên, không phải tất cả đều tạo ra đường bờ biển mới. Ví dụ như, sông băng nào vươn xa ra biển có thể "lùi mạnh" mà không tạo đường bờ biển mới. Ngược lại, các sông băng ở "vịnh fjord sâu hẹp" có thể làm lộ ra nhiều đường bờ biển mới dù chỉ mất một lượng băng nhỏ. Những đợt băng lùi "ấn tượng" nhất xảy ra khi thềm băng/lưỡi băng nổi tách khỏi sông băng chính và sụp đổ xuống nước. Trong khi đó, sông băng tiến lên (khi tích tụ khối lượng nhanh hơn khi mất đi hoặc tạm thời "bật lên - surge" về phía trước) có thể làm mất bờ biển. (Surge là giai đoạn ngắn tậm thời sông băng di chuyển nhanh hơn bình thường, hay xảy ra do nước băng tan tích tụ dưới đáy đóng vai trò như chất bôi trơn khiến một phần sông băng trượt nhanh xuống.) Hơn 50 m đường bờ biển bị mất đi do sông băng tiến lên, với 2/3 trong số này ở Svalbard từ những đợt "surge" của hệ thống sông băng Nathorstbreen.

Hiện tượng băng tan thường được thảo luận về vấn đề an ninh nguồn nước (do băng chiếm 70% nguồn nước ngọt của Trái Đất), nhưng tác động lên nền đá gốc của băng tan thường bị "bỏ qua". Khi sử dụng bản đồ các loại đá trên khắp Bắc Cực, các tác giả của nghiên cứu trên đã phân tích những điều kiện đang thay đổi của các đường bờ biển mới. Họ nhận thấy rằng hầu hết đường bờ biển mới được hình thành từ đá nền biến chất – một loại đá hình thành từ nhiệt độ và áp suất cao. Ngược lại, các loại đá trầm tích mềm hơn, vốn dễ bị xói mòn hơn, chiếm ưu thế ở các đường bờ biển mới hình thành ở phía đông Svalbard. Trong bài bình luận của mình, Ts. Cook giải thích đường bờ biển mới lộ được gọi là "ở trạng thái cận băng hà - paraglacial", nghĩa là:

"Bờ biển ở trạng thái cận băng hà - paraglacial khác với các khu vực Bắc Cực hiện có do chưa kịp hình thành lớp băng vĩnh cửu từ xưa, khiến chúng dễ bị xói mòn bởi sóng, dễ sạt lở và bị tác động bởi các quá trình bào mòn khác vì thiếu 'xi măng băng'. Do đó, chúng được dự đoán sẽ rất mong manh và dễ sụp đổ."

Ông cho biết tác động của bờ biển paraglacial với con người và hệ sinh thái Bắc Cực hiện "chưa rõ", nhưng chúng "có thể hình thành một hệ sinh thái quan trọng đóng vai trò chưa được định lượng trong chu trình luân chuyển carbon toàn cầu".

Thảm thực vật xuất hiện gần sông băng Jakobshavn Isbrae ở Greenland. Nguồn ảnh: Ts. Veronika Kavanova

Bờ biển dạng paraglacial dễ gây ra lở đất dẫn đến "sóng thần nguy hiểm", như trận sóng thần xảy ra vào ngày 17/6/2017 ở Greenland, gây "thiệt hại lớn về cơ sở hạ tầng và tính mạng con người". TS Anna Irrgang (thuộc Học viện Alfred Wegner) nhận định nghiên cứu trên "có thể giúp xác định các khu vực nguy cơ" đối mặt với sóng thần loại này. Bà ấy nói thêm rằng bộ dữ liệu được cung cấp trong nghiên cứu này có thể được sử dụng như một "ước tính ban đầu về tiềm năng nguy hiểm", nhưng cũng nói thêm rằng cần phải "thực hiện một phân tích rủi ro chuyên biệt hơn" "ở quy mô địa phương," "nơi các cộng đồng có thể phải đối mặt với những mối nguy hiểm đang phát sinh như thế này".

Trong khi đó, Ts. Kavan lưu ý sông băng loại marine-terminating là "điểm nóng đa dạng sinh học", vì nước tan băng tạo thành dòng chảy trồi lên ở khu vực terminus, hình thành "vùng nước giàu dinh dưỡng" thiết yếu cho nhiều loài thủysinh ở vùng cực. Trongkhi đó, hiện tượng băng lùi liên tục có thể làm mất đi nhiều môi trường sống cho các loài hiện đang sinh trưởng tại đây, đe dọa hải cẩu râu hay chim Bắc Cực.

Và không chỉ việc băng tan ở Bắc Cực đang thay đổi hình dạng đường bờ biển và địa hình tại đây, mà ngay cả những nơi xa xôi như Bangladesh, New York, Thượng Hải, Ai Cập, Tp.HCM, đồng bằng sông Hồng... cũng sẽ chứng kiến sự thay đổi nghiệt ngã này. Những gì đang xảy ra ở vùng Cực xa xôi sẽ đến tận ngưỡng cửa nhà của từng người một trong chúng ta, sẽ tác động thảm khốc lên bàn ăn của từng gia đình trong hơn 8 tỷ nhân loại. Sẽ không ai tránh thoát được điều đó, vì lẽ tất cả đều nhúng tay và ủng hộ một hệ thống kinh tế duy tăng trưởng, trọng tiêu dùng và hưởng thụ xa xỉ hoang phí.